Cümlədə vergülün vacib olduğu bir sıra hallar var ki, xüsusi qaydalarla tənzimlənmir. Aşağıda həmin nitq situasiyaları nəzərdən keçirilir.

Substantivləşmiş sifət mübtəda rolunda çıxış edəndə:

• O, qoca balıqçı ilə dostluq edir. (Qoca balıqçı ilə dostluq edən odur.)
  Müqayisə et:
• O qoca, balıqçı ilə dostluq edir. (Balıqçı ilə dostluq edən o qocadır.)

İkinci cümlədə vergülün qoyulması ilə bağlı xüsusi qayda yoxdur, lakin bu halda vergül qoyulmasa, fikir düzgün qavranılmaz.

 Başqa bir nümunə:

• Qoca, ovçu paltarını geyinib tüfəngini götürdü.
• Qoca ovçu, paltarını geyinib tüfəngini götürdü.

Daha bir nümunəyə diqqət edək:

• Bu gənc müəllimi narahat edirdi.

Doğrudur, vergül olmadığına görə “gənc” sözünü mübtəda kimi qəbul etməliyik. Bu baxımdan cümlədə punktuasiya səhvi yoxdur. Lakin mübtədadan sonra vergül qoyulduqda cümlə daha asan qavranılır:

• Bu gənc, müəllimi narahat edirdi.

İsimlə ifadə olunan mübtədadan sonra mənsubiyyət şəkilçili isim gələndə. Bu halda vergül qoyulmadıqda birinci iki söz qeyri-müəyyənlik bildirən ismi birləşmə kimi qəbul edilə bilər):

• Keçi balasını axtarır. (Kimsə keçi balasını axtarır.)
• Keçi, balasını axtarır. (Balasını axtaran keçidir.)
• (O) İbn Sina dövrünün məşhur alimlərinə bələd idi.
• İbn Sina, dövrünün məşhur alimlərinə bələd idi.

Mübtədadan sonra qeyri-müəyyən yiyəlik halda isim gələndə. Bu halda vergül qoyulmadıqda təyini söz birləşməsi kimi qəbul edilə bilər:

• Ana, pişik balalarına baxırdı.
• Ana pişik, balalarına baxırdı.

Qeyri-müəyyən şəxsli cümlələrdə də bəzən fikrin aydın olması üçün müəllif vergülünə ehtiyac olur:

• Səriyyənin körpəsi üçün ürəyinin başı göynəyirdi.
• Səriyyənin, körpəsi üçün ürəyinin başı göynəyirdi.

Mübtədadan sonra feili bağlama (tərkibi) gələndə:

• Osmanlılar parçalanaraq zəif düşən Bizansla qarşı‐qarşıya qalmışdılar.

Bu cümlədə “parçalanaraq” sözü subyektə (osmanlılar), yoxsa obyektə (Bizans) aiddir? Fikrin aydın olması üçün vergüldən istifadə etmək lazım gəlir:

• Osmanlılar parçalanaraq, zəif düşən Bizansla qarşı‐qarşıya qalmışdılar.
• Osmanlılar, parçalanaraq zəif düşən Bizansla qarşı‐qarşıya qalmışdılar.

Başqa bir nümunə:

• Nadir dərslərini bitirib həyətdə futbol oynayan dostlarına qoşuldu.

(Vergül göstərir ki, dərslərini bitirən Nadirdir.)

• Nadir, dərslərini bitirib həyətdə futbol oynayan dostlarına qoşuldu.

(Vergül göstərir ki, dərslərini bitirən Nadirin dostlarıdır.)

Mübtədadan sonra feili sifət (tərkibi) gələndə:

• Zabit təyin olunduğu alayı qəbul etmək üçün hərbi hissəyə yola düşdü.
• Zabit, təyin olunduğu alayı qəbul etmək üçün hərbi hissəyə yola düşdü.

Titul bildirən söz subyekt (mübtəda) rolunda çıxış edəndə: 

• Hacı, Eyvaz əmiyə təəccüblü bir nəzər salıb təkrar etdi. (İ.Əfəndiyev)
• Hacı Eyvaz, əmiyə təəccüblü bir nəzər salıb təkrar etdi.

Feili sifət (tərkibi) substantivləşib subyekt (mübtəda) rolunda çıxış edəndə:

• Qalib gələn, uşaqlara yaxınlaşıb xoş sözlər dedi.
• Qalib gələn uşaqlara yaxınlaşıb xoş sözlər dedi.

Zərflik cümlənin əvvəlində gələndə onun feili tərkibə, yoxsa xəbərə aid olduğunu müəyyən etmək üçün vergüldən istifadə oluna bilər:

• Dostumla birlikdə qaldığım mehmanxanaya yollandım.
• Dostumla birlikdə, qaldığım mehmanxanaya yollandım.

Feili bağlama, yoxsa həmcins xəbər?

Qaydalara görə feili bağlamadan sonra vergül qoyulmur. Lakin bəzi kontekstlərdə -ıb⁴ şəkilçisi həm feili bağlama, həm də keçmiş zaman şəkilçisi kimi qəbul edilə bilər. İkinci halda vergül vacibdir:

• O boyda kişi özü eşşəyə minib, uşağı piyada aparır.
• Deyilənə görə, atdan yıxılıb, qıçını sındırıb.
• Səhər tezdən durub görmüşəm ki, tövlənin kilidini sındırıb, nişan qoçlarını aparıblar. (İ.Əfəndiyev)

Beləliklə, vergülün işlənməsində iki məqamı xüsusi qeyd etmək lazımdır:

1. Semantika

İkimənalılığı aradan qaldırır: cümlədəki fikrin birmənalı qavranılmasını kömək edir, sözlərin hansı sintaqma aid olduğunu aydın göstərir:

• O kitabı oxuduqca əsərdəki hadisələri təsəvvüründə canlandırırdı.
• O, kitabı oxuduqca əsərdəki hadisələri təsəvvüründə canlandırırdı.
• Şagird yazısının məqsədi haqqında düşünəndə daha yüksək nəticələr əldə edir.
• Şagird, yazısının məqsədi haqqında düşünəndə daha yüksək nəticələr əldə edir.
• II Sultan Murad I Bəyazidin oğlu I Mehmeddən olan nəvəsi idi.
• II Sultan Murad I Bəyazidin, oğlu I Mehmeddən olan nəvəsi idi.

2. Qrammatika

Yuxarıda vergülün qrammatik kateqoriyalarla bağlı işlənmə prinsiplərini qeyd etdik. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, qaydaların çoxluğu və qəlizliyi onların yazıda tez-tez pozulmasına gətirib çıxarır. Ona görə də onları mümkün qədər sadələşdirib semantik aspektə daha çox diqqət yetirmək məqsədəuyğun olardı.

Mənbə:

İsmayılov R. Düzgün yazaq. Orfoqrafiya, Punktuasiya, Qrammatika. Bakı: Altun kitab, 2022. –128 səh.