Saitlərin növlərini, ahəng qanununu, yə­qin ki, hamı xa­tırlayır. Gəlin bəzi fo­ne­tik postulatları orfoqrafiya müstəvisinə keçirək.

Eyni növə aid saitlərin tələffüzündə ox­şarlıq olur, çünki dil, dodaqlar və ya alt çə­nə təxminən eyni vəziyyət alır. Digər tərəfdən, ahəng qanununun yarat­dığı assimilyasiya (səslərin bir-birinə uyğunlaşması) onların eyni cür səslənməsinə səbəb olur. Məsələn, ü və i – incə, qapalı saitlərdir, ona görə də bə­zən müdir sözündə səhvə yol veririk: müdür. Sözsüz ki, burada ahəng qanunu da öz sözünü deyir.

“Ə”, yoxsa “a”?

Çoxhecalı ərəb-fars mənşəli sözlərdəki ə və a hərfləri bəzən yazıda səhv salınır.

“İ”, yoxsa “ü”?

Bir çox ərəb-fars mənşəli sözlərin ikinci he­­ca­sındakı sait bəzən ü kimi tələffüz olunsa da, i ilə yazılır:

Bəzi sözlərdə ü saiti deyildiyi kimi yazılır: mühüm, müşkül, üfüq.

“O”, yoxsa “a”?

Bir sıra Avropa mənşəli alınma sözlərin tərkibindəki o saiti vurğulu hecadan əvvəl işlənəndə [a] kimi səslənməsinə baxmayaraq, o hərfi ilə yazılır:

“Ü”, yoxsa “u”?

Ərəb-fars mənşəli sözlərin birinci hecasındakı ü saiti səhv olaraq bəzən u, bəzən də i kimi yazılır:

“Ov”, “öv” hərf birləşmələri

Tərkibində ov, öv hərf birləşmələri (diftonq) olan çoxhecalı sözlərdə bəzən bu hərf birləşmələri səhv olaraq o, ö və ya ou, öü kimi yazılır:

Bir heca, yoxsa iki heca?

Mənbə dildə (ərəb-fars) bir hecadan ibarət olan sözlər dilimizdə iki cür yazılır:

Qeyd: Bu qəbildən olan bir sıra təkhecalı və ikihecalı sözlərin tələffüzü yaxın olsa da, vurğuya görə fərqlənir. İkihecalı sözlərdə vurğu ikinci hecaya düşür:

Paronim adlanan bu sözlərin fərqli mənaları olur. Məsələn:

əsl – xalis, həqiqi, orijinal

əsil – nəsil, nəcabət, soy

İkihecalı sözlərdə səsdüşümü

Bir çox ərəb-fars mənşəli ikihecalı sözlər saitlə başlanan hal və mənsubiyyət şəkilçiləri qəbul etdikdə söz kökündəki sonuncu sait düşür:

• fikir – fikrə
• ömür – ömrün
• sinif – sinfin

Bu qaydada bir çox istisnalar var:

• dəmir – dəmiri döymək
• əmir – Buxara əmiri
• feil – feili sifət
• səfir – Türkiyə səfiri
• şeir – şeiriyyət

Türk (Azərbaycan) mənşəli sözlər yalnız mənsubiyyət şəkilçisi qəbul etdikdə ikinci hecada səsdüşümü baş verir:

• boyuna taxmaq
• mənim boynum

Lakin bunu da bütün ikihecalı türkmənşəli sözlərə şamil etmək olmaz:

• qoyunu otarmaq
• mənim qoyunum

Bu qayda ilə bağlı “ağıl” sözü mübahisə doğurur. Ahəng qanununa uyğunlaşıb türkləşsə” də, bu söz ərəb mənşəlidir, ona görə də şəkilçi qəbul edərkən çox zaman ikinci hecadakı sait düşür:

• ağlı üstün tutmaq
• sənin ağlın

Lakin “ağıl” sözü omonimdir, o, “malqara saxlanılan çəpərlənmiş üstüaçıq yer” mənasında da işlənir. Bu mənada həmin sözdə səsdüşümü baş vermir:

• ağıla daxil olmaq
• bizim ağılımız

Qoşasaitli sözlər

Bəzi qoşasaitli sözlərdə səhv olaraq saitlərdən yalnız biri yazılır:

Qoşasaitli sözlərin yazılışında bəzən yanaşı gələn saitlər arasına yanlış olaraq y samiti əlavə olunur:

Qoşasaitli mürəkkəb sözlərdə bəzən səhv olaraq birinci sözün son saiti yazılmır.

Mənbə:

İsmayılov R. Düzgün yazaq. Orfoqrafiya, Punktuasiya, Qrammatika. Bakı: Altun kitab, 2022. –128 səh.