Sözlərdə samitlərin yazılışında xətalar daha çox kar və cingiltili samit cütlərində baş verir: b – p, d – t, k – g və s.

Cingiltili samitlə bitən sözlər

Sözlərin sonunda gələn b, d, g, c, z cingiltili samitlər bəzən səhv olaraq özlərinin kar qarşılığı kimi (p, t, k, ç, s) yazılır:

Paronimlər:

atlas – xəritələr toplusu

atlaz – parça növü

servis – müəyyən sahədə xidmət

serviz – qab-qacaq dəsti

sənəd – rəsmi kağız

sənət – peşə, fəaliyyət növü

Tövsiyə: Sonu yuxarıda sadalanan samitlərlə bitən sözlərin düzgün yazılışını müəyyən etmək üçün onlara saitlə bitən şəkilçi artırmaq tövsiyə olunur:

• qana[t] – qana[d]ın
• barı[t] – barı[t]ın

B samiti sözün əvvəlində gələndə bəzən p kimi tələffüz olunduğundan yazıda səhvə yol verilir:

“Q” samiti ilə bitən sözlər

Son səsi [x] və ya [ğ] kimi tələffüz olunan çoxhecalı Azərbaycan (türk) mənşəli sözlər q hərfi ilə yazılır:

Bu cür sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda tələffüzdə və yazıda q-ğ əvəzlənməsi baş verir:

Son səsi [q] və ya [k`] kimi tələffüz olunan alınma sözlər q hərfi ilə yazılır:

Belə sözlərdə q-ğ əvəzlənməsi baş vermir:

“K” samiti ilə bitən sözlər

Son səsi [x`] və ya [y] kimi tələffüz olunan çoxhecalı Azərbaycan (türk) mənşəli sözlər k hərfi ilə yazılır:

Bu cür sözlərə saitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda tələffüzdə və yazıda k-y əvəzlənməsi baş verir:

Son səsi [k] kimi tələffüz olunan alınma sözlərdə belə bir əvəzlənmə baş vermir:

“Q”, yoxsa “k”?

Qoşa “q” ilə yazılan sözlərdə:

Söz ortasında “q” samiti kar samitdən əvvəl gələndə:

Qoşasamitli sözlər

Yanaşı gələn kar samitlərdən ikincisi bə­zən səhv olaraq özünün cingiltili qar­şılığı kimi yazılır:

Yadda saxla:

Qoşa samitlə bitən sözlər

Dilimizdə eynicinsli qoşa samitlə bitən təkhecalı sözlər var: fənn, haqq, hiss, xətt, rədd, sirr, zənn, zidd.

Belə sözlərə samitlə başlanan şəkilçi qoşulduqda söz kökündəki samitlərdən biri düşür:

İstisna: Hiss sözü istisnadır: hisslər. Bu sözə yalnız -siz şəkilçisi qoşulduqda s hərflərindən biri ixtisar olunur: hissiz.

Belə sözlər mürəkkəb və ya düzəltmə sözün ikinci tərəfi kimi işləndikdə də bir samitlə yazılır:

Lakin orfoqrafiya lüğətində bu qaydanın tətbiqində vahid prinsip gözlənilmir: qanunazid, hüquqazidd, cəmiyyətəzidd, dövlətəzidd.

Qeyd: Əslində, “qanunazidd” olmalıdır.

Bir “y”, yoxsa iki “y”?

Mənbə dildə -iyyət, -iyyat, -iyyə sonluqları ilə bitən bir çox sözlər iki y ilə yazılır:

“N”, yoxsa “m”?

Sözdə n samiti b, m samitlərindən əvvəl gəldikdə bəzən səhv olaraq m ilə yazılır:

Qeyd: Kombayn, kombinat, kömbə, pambıq sözlərində m samiti deyildiyi kimi yazılır.

Mənbə:

İsmayılov R. Düzgün yazaq. Orfoqrafiya, Punktuasiya, Qrammatika. Bakı: Altun kitab, 2022. –128 səh.