Reklam
Reklam
Topic: Dilçilik
Sub-Topic: Orfoqrafiya
The author: Rafiq İsmayılov

Xəbər şəklində olan feillərdə şəkilçilərin yazılışı

 

İndiki və gələcək zaman şəkilçiləri qəbul etmiş feillərin sonundakı a, ə saitləri [ı], [i], [u], [ü] kimi tələffüz olunduğundan bəzən səhvə yol verilir:

düzgün

yanlış

anlayar

anlıyar

bəzəyir

bəziyir

gözləyəcək

gözlüyəcək

yaşayır

yaşıyır

yoxlayacaq

yoxluyacaq

 

 

 

 

 

 

 

III şəxsin cəmində işləndikdə -ır⁴ indiki zaman şəkilçisinin və -ar² gələcək zaman şəkilçisinin samiti [l] kimi tələffüz olunduğundan bəzən səhvə yol verilir:

düzgün

yanlış

baxarlar

baxallar

qaçırlar

qaçıllar

 

 

 

 

 

II şəxsdə olan feillərdə -mış⁴ keçmiş zaman şəkilçisinin son samiti (ş) düşə bilər:

düzgün

yanlış

gəlmişsiniz

gəlmisiniz

qaçmışsan

qaçmısan

 

 

 

 

 

II şəxsin cəmində olan feillərdə -sınız⁴ şəkilçisi -sız⁴ kimi tələffüz olunur: yazırsınız [yazırsız]. Ə.Dəmirçizadə bunu yazıda da sabitləşmiş norma sayır:

düzgün

yanlış

gəlməzsiniz

gəlməzsiz

görürsünüz

görürsüz

qayıtdınız

qayıtdız

oxuyacaqsınız

oxuyacaqsız

 

 

 

 

 

 

Ə.Dəmirçizadə -dır⁴ şəkilçisinin -dı⁴ kimi yazılışını orfoqrafik normaya zidd saymır:

düzgün

yanlış

gedibdir

gedibdi

gəlməlidir

gəlməlidi

oxuyasıdır

oxuyası

 

 

 

 

 

Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bəzi hallarda yazıda bu ixtisar semantik ikimənalılıq yaradır: -dır⁴ şəxs şəkilçisi idi köməkçi feilinin ixtisar forması ilə səhv salınır.

 

I şəxsin gələcək zaman formasında da çox zaman səsdüşümü baş verir. Yazıda da feilin bu qrammatik forması geniş yayılıb:

gəzəcəyəm   

gəzəcəm

yazacağam   

yazacam

 

 

 

 

Qeyd etmək lazımdır ki, şifahi və yazılı nitqdə hər hansı qaydaya kütləvi şəkildə əməl edilməməsi faktını artıq qayda pozuntusu saymaq düzgün olmazdı. Bu halda müvafiq qaydalarda dəyişiklik etmək daha məqsədəuyğundur. Zaman-zaman belə dəyişikliklərin şahidi olmuşuq. Məsələn, əvvəlki qaydalara görə, getsə idi, gəlməli imiş yazmaq lazım gəlirdi. Sonradan qəbul edilmiş qaydalara görə, getsəydi, gəlməliymiş kimi də yazmaq olar. Əvvəllər cüzi, süni sözlərini sətirdən sətrə keçirmək olmazdı. Apostrof işarəsi ləğv olunduqdan sonra bu, mümkündür.

 

 

Mənbə:

İsmayılov R. Düzgün yazaq. Orfoqrafiya, Punktuasiya, Qrammatika. Bakı: Altun kitab, 2022. –128 səh.