Tarix terminləri lüğəti

Sasanilər dövlətində (224–651) hakim sülalə nümayəndələrindən təyin olunmuş vilayət canişinləri.

1. Bax: təhkimçilik.

2. Bax: təhkimli.

Öncə Ş.P. dini və dünyəvi hakimiyyət nümayəndələrinin ilahiləşdirilməsi, onlara fövqəltəbii keyfiyyətlərin şamil olunması, imperator, kral və şahların, eləcə də ali ruhanilərin hakimiyyətinin müqəddəsləşdirilməsi formasında təzahür edib. Müasir dövrdə isə Ş.P. avtokratiyanın əsasında durur. SSRİ-də İ.Stalin, Çində Mao Tszedun, Şimali Koreyada Kim İr Senin şəxsiyyətinə pərəstiş mövcud olub. Bütün hallarda Ş.P. kütləvi qanunsuzluqlar və insan hüquqlarının pozulması ilə müşayiət olunur.

Ş. XVII əsrdə nəstəliq xəttinin əsasında yaranıb və burada hərflər, əsasən, sınıq xətlərlə təsvir edildiyi üçün belə adlanıb. Digər xətt növlərindən fərqli olaraq Ş.-də “əlif”, “dal”, “ra”, “vav” və s. hərflər özündən əvvəlki və sonrakı hərflərlə birləşir. Bu xətt sürətlə yazmaq üçün əlverişli olduğuna və az yer tutduğuna görə yazıda ondan geniş istifadə edilib. Ş. xəttini ilk dəfə Herat hakimi Murtuzaqulu xan sistemləşdirib, onun ən mahir ustası isə Qəzvin xəttatı Əbdülməcid Şikəstənigar olub.

Həmçinin bax:

• şikar

Həmçinin bax:

• şikarbaşı

İslamda sünniliklə yanaşı, iki ən böyük cərəyandan biri.

VII əsrdə xilafətdə Əli ibn Əbu Talib və onun Fatimədən olan övladlarının (Həsən və Hüseyn) xəlifəlik hüququnu müdafiə edən qrup formalaşıb. Siyasi hakimiyyət uğrunda mübarizədə məğlub olmuş Ş. VIII əsrin ortalarında islamda xüsusi cərəyan kimi yaranıb. Ş.-lə sünnilik arasında əsas fərq müsəlman icmasının başçısı (xəlifə) məsələsinin həllində özünü göstərir. Sünnilikdə “bütün müsəlman icmasının razılığını” almış istənilən şəxs xəlifə seçilə bilər. Ş.-yə görə isə müsəlman icmasında yalnız Əlinin nəslindən olan şəxslərin ali hakimiyyətə iddia etmək hüququ var. Məhz bu səbəbdən Ş. yarandığı gündən xəlifəliyin Əlinin nəslinə qaytarılması uğrunda mübarizə aparıb. Sünnilər kimi şiələr də Allahı, Məhəmməd peyğəmbəri, Quranı və sünnənin əksər hissəsini qəbul edirlər. Lakin onlar sünnənin Əlinin rəqiblərinə (birinci üç xəlifəyə – Əbu Bəkr, Ömər və Osman) aid olan hissəsi ilə razılaşmırlar, eyni zamanda peyğəmbər və Əli haqqında xüsusi müqəddəs rəvayətlərə malikdirlər. Ş.-də “müqəddəs şəhidlər” və “imamlar” kultu xüsusi yer tutur. Şiələr təkcə imamların özlərini deyil, həm də onların varislərini müqəddəsləşdirirlər, habelə sünnilərdən fərqli olaraq Məkkə və Mədinə ilə yanaşı, şiə imamlarının dəfn olunduğu Kərbəla, Nəcəf, Məşhəd və Qumu da müqəddəs sayırlar. Hazırda Ş. İranda rəsmi din sayılır. İraq, Yəmən, Azərbaycan, Suriya, Livan, Bəhreyn müsəlmanlarının xeyli hissəsi də Ş. cərəyanının ardıcıllarıdır.

Ş. şahmatın inkişafında ikinci tarixi mərhələ sayılır: o, çaturanqadan sonra meydana gəlib, müasir şahmatın isə bilavasitə varisi olub. Çaturanqadan fərqli olaraq Ş.-i iki nəfər oynayıb. Bu oyunun qaydaları müasir şahmatdan xeyli fərqlənib, yalnız şah, top və atın gedişləri eyni olub, vəzir isə Ş.-də ən zəif fiqur hesab edilib.

Bu imperiyanın süqutunu qaçılmaz hesab edən aparıcı Avropa dövlətləri (Rusiya, Fransa, İngiltərə, Avstriya, sonradan İtaliya və Almaniya) osmanlıların əlində cəmləşmiş torpaqların bölüşdürülməsi uğrunda mübarizəyə qoşulub. Balkanları və İstanbulu osmanlıların əlindən almaq, habelə Osmanlı dövləti ərazisində yaşayan xristian azlıqların xeyrinə islahatlar həyata keçirmək pərdəsi altında ölkəni zəiflətmək, son nəticədə onun parçalanmasına nail olmaq Ş.M.-nin mahiyyətini təşkil edib. Bəzən Orta Asiya və Qafqazla bağlı siyasi problemlər kompleksi də Ş.M.-nə aid edilib. Bu termin ilk dəfə “Müqəddəs ittifaq”ın Verona konqresində (1822) işlədilib. Mustafa Kamal Atatürkün başçılıq etdiyi milli azadlıq mücadiləsi Ş.M.-nə birdəfəlik son qoyub.

Müsəlmanların, ilk növbədə, Quran və sünnəyə əsaslanan dini, hüquqi, məişət qayda və qanunlarının toplusu.

Bu qayda və qanunlar VII–XII əsrlərdə formalaşıb. Ş.-də bütün dini və qeyri-dini məsələlər islam təlimi baxımından işıqlandırılır. Belə ki, Ş. müsəlmanların dini vəzifələri ilə yanaşı, dövlət, mülki, cinayət və prosessual normaları da əks etdirir. Yaxın keçmişdə müsəlman ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda Ş.-dən xüsusilə ailə-nikah münasibətlərində, habelə vərəsəlik hüququnda geniş istifadə olunub.

Bu mədəni-siyasi hərəkat İranda xüsusilə geniş yayılıb. O, ərəblərin siyasi hökmranlığına qarşı çıxan qüvvə və təriqətlərlə (şiəlik, xaricilik) bağlı olub. Yerli ədəbi dillərin dirçəldilməsinə çağırış Ş. hərəkatının əsas şüarlarından birini təşkil edib.