Словари
Tarix terminləri lüğəti
mülk
ər. – malikanə, əmlak
Xilafət dövründə (VII əsrdən) müsəlman Şərqində, o cümlədən Azərbaycanda xüsusi torpaq mülkiyyəti növü; iri və ya orta feodal torpaq sahibliyinin şərtsiz və irsi forması.
M. sahibi mərkəzi hökumət qarşısında icbari xidmət öhdəliyi və ya mükəlləfiyyət daşımayıb. M. istənilən vaxt sahibi tərəfindən satılıb, girov qoyulub, bağışlanıb və ya irsən keçib. Azərbaycanda dövlət xəzinəsinə xərac alınmayan belə torpaqlar M.-i-xass və ya M.-i-xalisə adlanıb. Zaman keçdikcə M. terminini başqa mənalarda da işlətməyə başlayıblar; məs.: rəiyyətdən toplanan vergi, kənd icmasının torpaq və ya su mənbələri üzərində mülkiyyəti və s. də M. adlanıb.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti“Müqəddəs ittifaq”
Napoleon imperiyasının süqutundan sonra 1815-ci il sentyabrın 26-da Parisdə Rusiya, Avstriya və Prussiya tərəfindən yaradılmış mürtəce ittifaq.
Sonradan İngiltərə, Roma papası və Osmanlı dövləti istisna olmaqla bütün Avropa monarxlarının qoşulduğu M.İ.-ın əsas məqsədi Vyana konqresi (1814–1815) qərarlarının toxunulmazlığını təmin etmək, Avropa qitəsində irticaçı rejimlərin mövqelərini möhkəmlətmək, eləcə də genişlənməkdə olan inqilabi və milli azadlıq hərəkatına qarşı mübarizə aparmaq olub. 1820-ci ilin noyabrında Rusiya, Avstriya və Prussiya xüsusi protokol imzalayıb. Bu sənəd onlara inqilabi hərəkatları yatırmaq məqsədilə digər ölkələrə hərbi müdaxilə etmək hüququ verib. Bu hüquqdan istifadə edən M.İ. dövlətləri Neapol (1820–1821) və Pyemont (1821) inqilablarını amansızlıqla yatırıb, 1823-cü ildə isə İspaniyanın daxili işlərinə müdaxilə edib. Lakin M.İ.-ın təsisçiləri arasında ziddiyyətlərin kəskinləşməsi XIX əsrin 20-ci illərinin sonu – 30-cu illərinin əvvəlində onun tam süqutuna gətirib çıxarıb.
Tarix terminləri lüğətimüqatiə
ər. – kəsmək, kəsib atmaq
Dövlətə müəyyən qədər pul ödəmək müqabilində ayrı-ayrı şəxslərə verilən vergi toplama hüququ, iltizam.
Orta əsrlərdə Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda M. geniş yayılıb. Neft quyularından, zərbxanalardan bu üsulla vergi alınıb. Azərbaycanda həmin sistem XIX əsrin II yarısınadək mövcud olub. Belə ki, Bakı neft sənayesində M. yalınız 1873-cü il yanvarın 1-dən ləğv edilib.
Tarix terminləri lüğətimükəlləfiyyət
ər. mükəlləf – bir vəzifəni yerinə yetirməyə, bir işi görməyə məcbur edilən
1. Kəndlilərin məcburi qaydada və əvəzi ödənilmədən dövlətin, yaxud mülkədarın xeyrinə işləmək vəzifəsi; məs.: biyar.
2. Dövlət və ya yerli əhəmiyyətli ehtiyacları təmin etmək üçün vətəndaşların icra etməli olduqları vəzifə, iş.
Orduda məcburi xidməti nəzərdə tutan hərbi M.-i buna misal göstərmək olar.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətimüxalifət
ər. müxalif – əks, zidd, uyğun gəlməyən
1. Hər hansı cəmiyyətin, təşkilatın, kollektivin daxilində çoxluğun rəyinə və ya hakim fikrə qarşı çıxaraq ona fəal şəkildə müqavimət göstərən insanlar qrupu.
2. Müvafiq ölkənin rəhbərliyinin yürütdüyü siyasətə (və ya onun bəzi aspektlərinə), eləcə də rəhbərlikdəki konkret şəxslərə qarşı çıxan, adətən, təşkilatlanmış siyasi qüvvə.
Tarix terminləri lüğətimüharibə
ər. – dava, savaş
Dövlətlər, tayfalar, siyasi qruplaşmalar və s. arasında silahlı qarşıdurma; hərbi əməliyyatlar forması almış münaqişə; siyasətin zorakı üsullarla gerçəkləşdirilməsi.
Bir qayda olaraq, tərəflər M.-yə rəqibə (düşmənə) öz iradəsini güclə qəbul etdirmək məqsədilə əl atırlar.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətimühafizəkarlıq
ər. mühafiz – mühafizə edən, qoruyan
Radikal addımların əleyhinə olan, cəmiyyətdə dəyişikliklərin tədricən, oturuşmuş ənənə, institut və dəyərlərin qorunub saxlanması şərti ilə həyata keçirilməsinə tərəfdar çıxan ideya cərəyanı.
M.-ın vahid baxışlar sistemi formalaşmadığı üçün o, rəngarəng siyasi, ideoloji və mədəni konsepsiyaların məcmusu olaraq qalır. İnqilabi və radikal islahatları rədd edən, təkamül yolu ilə inkişafa üstünlük verən M. məhz bu səbəbdən özünü tarixdə ən müxtəlif formalarda büruzə verib. Bir çox hallarda, ümumiyyətlə, hər cür yeniliyin düşməni olan şəxsləri də “mühafizəkar” adlandırırlar.
Tarix terminləri lüğətimülkədar tabei
Azərbaycanda xan, bəy və ağa torpaqlarında yaşayıb işləyən kəndli, rəiyyət, rəncbər, nökər.
Bu termin ilk dəfə çar hökumətinin 1847-ci il 20 aprel və 28 dekabr tarixli “Kəndli əsasnamələri”ndə işlədilib. M.T. müxtəlif mükəlləfiyyətləri yerinə yetirməli olub. O, mülkədara məhsulun bir hissəsi həcmində malcəhət adlı vergi verib, biyar və əvrəz günləri mülkədarın təsərrüfatında, yaxud həyətyanı sahəsində işləyib, otlaq və örüşlərdən istifadə müqabilində çöpbaşı vergisi ödəyib. M.T. mülkədar torpağını tərk edə bilməyib. Mülkədar isə ona cismani cəza vermək ixtiyarına malik olub. 1870-ci il aqrar islahatından sonra kəndlilərin belə asılılıq forması (M.T. kateqoriyası) aradan qaldırılıb.
Tarix terminləri lüğətimüridizm
ər. mürid – tərəfdar, ardıcıl
Əsası XII əsrdə qoyulmuş və XIV əsrdə Bəhaəddin Nəqşibəndi tərəfindən təkmilləşdirilmiş sufilik cərəyanı.
Axirət dünyasında insanların Allah qarşısında bərabərliyi ideyası, yoxsulluğun kultu, tərki-dünyalıq, özünüinkara çağırış və s. M. təliminin əsasında dayanır. Hər bir M. tərəfdarı (mürid) öz iradəsini tamamilə Allaha və müəlliminə – mürşidinə (şeyxinə) tabe etdirib, onun bütün göstərişlərini qeyd-şərtsiz yerinə yetirib. M. Asiya və Afrikada islamın yayılmasında mühüm rol oynayıb. Cihad ideyası bu təlimin vacib prinsiplərindən olub. Həmin səbəbdən M. XIX əsrdə Qafqazda ruslara qarşı milli azadlıq hərəkatının ideoloji bazasına çevrilib. “İslamın kafirlərdən xilası” şüarı altında gedən bu hərəkat cihad ideyasından fəal şəkildə yararlanıb. Hərəkatın ən görkəmli liderlərindən biri – Şeyx Şamil teokratik dövlət (imamət, imamlıq) tərəfdarı olub.
Tarix terminləri lüğətimüsəlman renessansı
Müsəlman dünyasında elm və mədəniyyətin, ilk növbədə, fəlsəfi fikrin, ədəbiyyatın, humanitar və təbiət elmlərinin, tibbin inkişafında yüksək inkişaf və çiçəklənmə dövrü; VIII əsrin ortalarından XIII əsrin ortalarınadək davam edən tarixi dövr.
Bəzi tədqiqatçılar M.R.-nın xronoloji çərçivəsini IX–XII əsrlərlə məhdudlaşdırırlar. Bu termini ilk dəfə isveçrəli şərqşünas Adam Mets (1869–1917) işlədib. M.R. (islam renessansı) nəticəsində Hindistan sərhədlərindən Pireney yarımadasınadək uzanan müsəlman dünyası elm və mədəniyyətin inkişaf səviyyəsinə görə aparıcı mövqelərə çıxaraq Avropanı xeyli qabaqlayıb. M.R. da Qərb Renessansı kimi antik ənənələrə əsaslanıb. Lakin onlar arasında fərqlər də olub. Əgər avropalılar antik dövrə aid mədəniyyətin (ədəbiyyat, teatr, tarix və s.), habelə praktik elmlərin (gəmiqayırma, hərbi sahə və s.) dirçəldilməsinə üstünlük veriblərsə, Şərq alimlərini, ilk növbədə, qədim yunanların fəlsəfə, riyaziyyat, astronomiya və tibb sahəsindəki nailiyyətləri maraqlandırıb. Qərb Renessansının hazırlanmasında xüsusi rol oynamış M.R. monqol istilaları ilə əlaqədar sona çatıb.
Tarix terminləri lüğəti