Tarix terminləri lüğəti

Urartuluların və Göyçə, Van, Urmiya gölləri arasındakı ərazidə, eləcə də Anadolu yaylasında yerləşmiş qədim Urartu dövlətinin dili.

Bu dildə yazılı abidələr e.ə. IX–VI əsrlərə aid edilir. U.D. (xald, biayn dili də adlanır) hürri-Urartu dilləri qrupuna daxildir. Hazırda o, ölü dil sayılır. U.D.-ndə yazılı mətnlərdə Akkad mixi əlifbasının sadələşdirilmiş formasından istifadə edilib, bəsit qrafik sistem mövcud epiqrafik abidələrdə yalnız 4 sait və 17 samit müəyyənləşdirməyə imkan verib. Lakin bu əlifbanın U.D.-ndəki bütün səsləri əks etdirmədiyi ehtimal olunur. Bizə gəlib çatmış kitabələr əsasında U.D.-ndə 400-ə yaxın sözün mənası dəqiqləşdirilib. Onların arasında xeyli sayda Ön Asiya, Qafqaz və İran dillərindən alınma sözlər var.

Həmçinin bax:

• hürrilər

O, 1972-ci il iyunun 17-də (prezident seçkilərinə dörd ay qalmış) Vaşinqtonun “Uotergeyt” hotelində Demokratlar partiyasının mənzil-qərargahında dinləmə qurğuları yerləşdirməyə cəhd edən 5 nəfərin saxlanması ilə başlayıb. Təhqiqat zamanı bu cəhdin arxasında Respublikaçılar partiyasının dayandığı aşkarlanıb. U.Q.-nda təqsirləndirilən ABŞ prezidenti R.Nikson impiçment təhlükəsi ilə üzləşərək 1974-cü ilin avqustunda istefa verməli olub. Sonradan siyasi liderlər və yüksəkvəzifəli məmurlarla bağlı digər hay-küylü qalmaqallara da buna uyğun adlar qoyulmağa başlanıb; məs.: “İrangeyt” (XX əsrin 80-ci illərinin sonunda ABŞ administrasiyasının yüksəkvəzifəli şəxslərinin embarqodan yan keçərək İrana gizli şəkildə silah satması), “Qazaxgeyt” (Qazaxıstan və ABŞ məmurlarının korrupsiya əlaqələri), “Monikageyt” (ABŞ prezidenti B.Klintonla Ağ evin əməkdaşı Monika Levinski arasında intim münasibətlər) və s.

Çar ordusunda feldfebel, vaxmistr və uryadnik rütbələri daşıyan hərbi qulluqçular da U-Z. sayılıblar.

Həmçinin bax:

• unter-zabit

Dövlət hüququnda U.-nın iki növü fərqləndirilir: şəxsi U. və real U. Şəxsi U.-da sülalə əlaqələri və vəliəhdlik qaydaları səbəbindən eyni şəxs iki və daha artıq dövlətin monarxına çevrilir; məs.: 1714–1837-ci illərdə İngiltərə və Hannoverin U.-sı. Belə U.-da birləşmiş dövlətlər öz suverenliyini saxlayır, ümumi monarxın hakimiyyəti isə əksər hallarda nominal xarakter daşıyır. Real U. isə müqavilə əsasında (məs.: 1814–1905-ci illərdə İsveç və Norveçin U.-sı), yaxud daha güclü dövlətin birtərəfli qaydada qəbul etdiyi qərar nəticəsində (məs.: 1867–1918-ci illərdə Avstriya və Macarıstanın U.-sı) formalaşır. Beynəlxalq münasibətlərdə real U. vahid suveren dövlət kimi çıxış edir.

U.-dan antik yunan polislərinin, eləcə də Finikiya, Karfagen və Qədim Romanın donanmalarında geniş istifadə edilib. Su basımı təxminən 50 t-a bərabər belə gəmidə, adətən, 12 cüt avar olub. U. səmt küləyi əsərkən açılan düzbucaqlı yelkənlə də təmin edilib.

Federasiyadan fərqli olaraq U.D.-in ərazisi federativ vahidlərə (ştat, əyalət və s.) deyil, inzibati-ərazi vahidlərinə (departament, rayon və s.) bölünür.

Gödək parlamenti əvəzləyən U.P. 12 ildən çox (adı da buradan yaranıb) fəaliyyət göstərib və 1653-cü il aprelin 20-də lord-general O.Kromvel tərəfindən buraxılıb.

Qədim Yunanıstanda dəniz sahilindən kənarda yerləşən şəhərləri limanlarla birləşdirən fortifikasiya qurğuları.

Dəniz vasitəsilə ərzaq və digər zəruri malları əldə etmək imkanı verən bu qurğular şəhər sakinlərinin qurudan uzunmüddətli mühasirəyə davam gətirməsinə şərait yaradıb. Korinf şəhərini Lexe limanı, Arqosu Temeni limanı ilə birləşdirən U.D. mövcud olub. Ən məşhur U.D. isə Afinada inşa edilib. Təxminən e.ə. 460-cı ildə tikintisinə başlanan bu divarlar Afinanı əhatə etməklə yanaşı, həm də onu 6 km aralı yerləşmiş liman şəhəri Pireylə birləşdirib. Müharibələr zamanı bütün Afina vətəndaşları bu möhkəmləndirilmiş rayonda sığınacaq tapa biliblər. Eyni zamanda mühasirə vaxtı həmin divarlar Afinanın dənizlə əlaqəsini təmin edib. Peloponnes müharibəsində e.ə. 404-cü ildə afinalılar spartalılar tərəfindən məğlub edildikdən sonra U.D. uçurulub, lakin e.ə. 393-cü ildə yenidən bərpa olunub.