Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

abiogenez

yun. a – inkaredici hissəcik, bios – həyat, genezis – yaranma, əmələgəlmə

1. Təkamül nəticəsində canlının cansızdan yaranması prosesidir. □ Həyatın əmələ gəlməsi haqqında Oparin nəzəriyyəsi bu prosesi əks etdirir.

2. Canlı təbiətə xas olan üzvi maddələrin fermentlərinin iştirakı olmadan üzvi maddələrin kimyəvi yolla əmələ gəlməsi. □ İnsulin hormonunun süni yolla sintezi.

adaptasiya

1. Dəyişilmiş mühit şəraitinə oqranizmlərdə yaranmış uyğunlaşma.

Proses nəticəsində canlı yaşama optimumu seçə bilir. A. orqanizmlərin mühitə uyğunlaşmasının nisbiliyinin göstəricidir.

2. A. müəyyən bir dada qarşı oyanma nəticəsində beynə verilən impulsların qeyd olunmasının itməsi (0,1 san). □ Həddən artıq şor yaxud, turş qidanın təsirilə baş ola bilər.

adenoid

yun. “aden” - vəz, “ridos” – növ, görünüş

Burun-udlaq badamcıqlarının – limfa törəmələrinin şişkinləşməsi halı.

Badamcıqlar – yuxarı tənəffüs yollarında yerləşən orqan.

adf

yun. “adenozin” – dəmir

Adenozindifosfat turşusu.

Reaksiyalarda ATF-dən əmələ gəlir, hüceyrədə enerji daşıyıcısı rolunu oynayır, bütün energetik mübadilələrdə iştirak edir. ADF-də makroergik rabitə enerjisi 40 kc-dur. Ortofosfat turşusu ilə birləşməsi nəticəsində yüksək enerjili ATF-ə çevrilir.

adi dəvədəllək

Buğumayaqlılar tipi, cücülər sinfi nümayəndəsi.

Müxtəlif böyüklükdə olur. Ən böyüyü 6 sm., ən kiçiyi isə 1-3 sm-dir.  Qanadları torşəkillidir. Yaşıl, bozumtul, açıq-qəhvəyi və s. Rənglərdə olur. Bədəni uzunsov, başı sərbəstdir. Hər tərəfə fırlana bilir.  Ön ayaqları tutucu, ağzı gəmiricidir. Yırtıcıdır. Milçək, ağcaqanad, çəyirtkə, şala, kiçik kəpənək, arı və minicilərlə qidalanır.

adi qurbağa

Suda-quruda yaşayanlar (amfibia) sinfi, quyruqsuzlar dəstəsi nümayəndəsi.

Uzunluğu 2,5-13,5 sm-ə qədərdir. 31 nəsli var. Dünyanın hər yerinə yayılıb. Ən geniş yayılmış nəslin 350 növü var. Qafqazda yaşayan növün bədəninin uzunluğu 5 sm-ə qədər.

adrenalin

lat. “ad+renalis” – böyrək

Böyrəküstü vəzin beyin qatında yaranan hormon.

Maddələr mübadiləsini tənzim edir. Qana ifraz olunması ürəyin ritmik yığılmalarını artırır. Qaraciyərdə qlikogen ehtiyatı şəklində saxlanılan şəkəri normal şəkərə (qlükoza) hidroliz etdirib porsiyalarla qana ötürür (0,08-0,12% şəkər normasında). İnsan qorxduqda, həyəcanlandıqda və müxtəlif ekstremal anlarda ürək döyüntülərinin anidən artmasının səbəbi qana adrenalinin sürətlə ifraz olunmasıdır.

adrenarxe

Böyrəküstü vəzin cinsi yetişkənlikdə iştiraketmə müddəti.

Bu dövr böyrəküstü vəzin az effektli androgenlərinin sintezinin və sekresiyasının çoxalması ilə xarakterizə olunur. Bu dövr insanda ikinci cinsi əlamətlərin əmələ gəlməsi dövrüdür (oğlanlarda səsin gurlaşması, bığ və saqqalın çıxması; qızlarda  səsin incəlməsi, süd vəzilərinin böyüməsi və qasıq nahiyədə tük örtüyünün sıxlaşması).

adventiv bitkilər

Əvvəllər müəyyən bir yerin florasına xas olmayan gətirilmiş növlər.

Bunlar təbii növlər deyil.

adventiv orqanlar

lat. “adventikus” – təsadüfən

Embrional toxumanın böyümə nöqtəsindən deyil, bitkilərin nisbətən köhnəlmiş hissələrindən əmələ gələn və qeyri-adi yerlərdə inkişaf edən orqanlar.

Məsələn: köklərdə, yarpaqlarda, budaqların düyünarasında olan əlavə tumurcuqlar; gövdə və yarpaqlarda olan əlavə köklər).

acı portağal

lat. citrus

Sədokimilər fəsiləsinin limonkimilər cinsindən subtropik bitki cinsi.

Hündürlüyü 10 m-ə çatan ağaclardır.

aerofit

1. Hava ilə yaxşı təchiz olunmuş torpaqda bitən bitki.

2. Bütün canlı orqanları hava mühitində olan bitki.

Səhləbin tənəffüs kökləri budaqlarında yerləşir.

aeroponika

yun. “aer” – hava və “ponos” – iş

Köklərini mütəmadi olaraq qida məhlulu ilə çiləməklə bitkilərin rütubətli şəraitdə torpaqsız becərilməsi.

Prinsipcə hidroponika ilə uyğun bir prosesdir. Elmi-tədqiqat müəssisələrində bu proses su kulturası şəraitində (akvarium formasında) aparılır.

ağ ayı

Məməlilər sinfi, yırtıcılar dəstəsi, ayılar fəsiləsi nümayəndəsi.

Ən böyük yırtıcı. Onun uzunluğu 3 m-ə, çəkisi isə 800 kq-a çatır. Yerdən belinə qədər 160 sm-ə qədər olur. Üzən və bitişik buzlar üzərində məskunlaşır. Ağ ayının yemi nerpa, şimal dovşanı, morj və s. məməli heyvanlardır. Balalarını südlə bəsləyir.

ağ ot

stipa

Birləpəlilər sinfinin taxıllar fəsiləsidən çoxillik ot cinsi.

Dünyada 300, Azərbaycanda isə 24 növü yayılmışdır.