Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

əqrəblər

lat. scorpionida

Hörümçəkkimilər sinfinin dəstələrindən biri.

Uzunluğu növündən asılı olaraq 4-18  sm olur. Dünyanın tropik, subtropik, səhra, meşə zonalarında 600-dək, Azərbaycanda isə 1 cinsi aid olan 3 növü yayılmışdır: yoğunquyruq Ə., ala Ə. və Qafqaz Ə.

əlavə kök

Bitkinin gövdə və yarpaqlarından əmələ gələn kök.

Ə.K. kol və ağaclarda rast gəlinir. Ə.K.-lər əsasən istinad orqanıdır; bitkinin substrata ilişməsinə yardımçı olur. Məsələn, üzümün Ə.K.-ləri. Ə.K. həmçinin tənəffüs və hava kökləri funksiyasını da yerinə yetirə bilər. Məsələn, səhləbin hava kökləri.

əlavə orqanlar

Embrional toxumanın böyümə nöqtəsindən deyil, bitkilərin nisbətən köhnəlmiş hissələrindən əmələ gələn və qeyri-adi yerlərdə inkişaf edən orqanlar.

Məsələn: köklərdə, yarpaqlarda, budaqların düyünarasında olan əlavə tumurcuqlar; gövdə və yarpaqlarda olan əlavə köklər).

əlavə sinir

lat. Nervus accessorius

Baş beyin sinirlərinin 11-ci cütü.

Uzunsov beyin və onurğa beyinin beyin hissələrini baş beyinlə əlaqələndirir. Mənşəcə hərəki sinirdir. Əsasən trapesiyayabənzər və döş körpücük məməyəbənzər əzələləri sinirləndirir.

əlavə tac

Çox vaxt daha parlaq rənglənmiş, demək olar ki, ikinci tac əmələ gətirən, çiçək ağızcığında olan tac fırı.

əlavə tumurcuqlar

Kökün, budağın, bəzən yarpaqların hər hansı bir hissəsində əmələ gələn tumurcuqlar.

əlavələr

Unlu göbələklərin meyvə cisminin üzərində olan xüsusi fırlar.

əlvari damarlanma

Yarpaq ayasında əsas damarın əsasından radial aralanan bir neçə yan damarları olan damarlanma.

ələkvari borular

Çiçəkli bitkilərdə son divarcıqları çoxlu hərtərəfli perforasiyası olan ələkvari yarpaq ayasına çevrilmiş keçirici floema elementləri.

Yan divarcıqlarda perforasiyalar olmur. Sadə, adətən üfüqi yarpaq ayalarında ələkvari sahə bir, mürəkkəb, maili yarpaq ayalarında isə belə sahələr bir neçə olur. Ə.B. cəmi bir neçə il fəaliyyət göstərirlər, bundan sonra ələklər kalloz ilə tıxanırlar.

ələkvari sahələr

Ələkvarı elementlərin yan divarcıqlarında nazik hərtərəfli perforasiya qrupları

ələkvari lövhələr

Ələkvarı boruların köndələn, ələyə oxşar deşilmiş arakəsmələri.

ələf

Mal-qaraya verilən qarışıq ot.

Ə. əsasən qurudulmuş küləş, yonca və digər otlardan ibarət olan yemdir.

ələyəbənzər borular

Bitkilərdə üzvi maddələri ötürən toxuma növü.

Canlı hüceyrələrdən təşkil olunmuşdur. Ə.B.-ı əmələ gətirən hüceyrələr nəqliyyat funksiyası yerinə yetirir. Fotosintez zamanı bitkinin yarpaqlarında əmələ gələn nişasta və digər üzvi maddələr bitki gövdəsinin qabığında yerləşən Ə.B. vasitəsi ilə bitkinin digər orqanlarına və köklərinə qədər ötürülür. Qabığı soyulmuş gövdədə Ə.B. olmadığına görə ağ kütlə şəklində fırın əmələ gəlməsi nəqliyyat funksiyasının pozulması nəticəsində baş verir.

əlik

lat. capreolus

Cütdırnaqlılar dəstəsinin dolubuynuzlular (marallar) fəsiləsindən gövşəyən heyvan cinsi.

Yüngül və yaraşıqlı bədəninin uzunluğu 1,5 m, çəkisi 25-60 kq olur. Əsasən erkəklərdə ucu üçşaxəli buynuz olur. Buynuzları oktyabr-dekabr aylarında düşür və 3-4 həftədən sonra yenisi ilə əvəz olunur. Dişi fərdlərdə buynuz olmur. Dişisi 2, nadir hallarda 3 bala verir. Boğazlıq dövrü 6 aydır. Cinsin nümayəndələrinin rəngi yayda kürən, qışda boz olur. 4 yarımnövü məlumdur.

əlvan yarpaqyeyənlər

Yarpaqyeyən böcəklər (chrysomelidae latreille) fəsiləsinin yarımfəsilələrindən biri.

Uzunluğu 1-1,5 sm olan həşəratdır. Dünyada 120, Azərbaycanda isə 12 növü yayılmışdır.