Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

askomisetlər

yun. “askos” – kisə, “mykes” – göbələk

Ali göbələklərin böyük siniflərindən biri.

A.-də cinsiyyətli çoxalma kisədə inkişaf edən sporlar vasitəsilə gedir.

aslan

panthera ieo

Pişikkimilər fəsiləsindən yırtıcı məməli heyvan.

Pəncəsi iri caynaqlı, tüklü qısa, sarımtıl-qonurdur. Dəstənin digər nümayəndələrindən fərqli olaraq, cinsiyyət dimorfizmi yaxşı nəzərə çarpır. Çox güclü və cəlddir. Boğazlıq dövrü 116 gün çəkir. Adətən 3-4 bala doğur. 30-35 il yaşayır. Ovlandığı üçün sayı azalmışdır.

aspekt

Bitki örtüyünün xarici görünüşü.

Fitosenozu təşkil edən bitkilərin inkişaf fazaları fəsillərə görə il ərzində dəyişdiyindən bunların xarici görünüşü də dəyişir. Nəticədə çəmən, bozqır və enliyarpaqlı meşələrdə A. daha aydın nəzərə çarpır.

aspergil

apergillus

Kisəli göbələklər sinfindən kif göbələkləri cinsi.

100-dən çox növü məlumdur. Konidilərlə qeyri-cinsi yolla çoxalır. Amöb dezenteriyasına və arılarda nozematoz xəstəliklərinə qarşı tətbiq edilən fumagillin antibiotiki A. fumigatus növündən alınır.

aspidlər

elapiadae

Pulcuqlular dəstəsi, zəhərli ilan fəsiləsi.

181 növü əhatə edən 41 cinsi var. Əsasən, yerdə, bəzən isə ağacda yaşayırlar. Qurbağa, kərtənkələ, başqa ilanlar və siçanabənzər gəmiricilərlə qidalanırlar. Fəsiləyə daxil olan bütün növlər zəhərlidir. Zəhərləri sinir sisteminə təsir etdiyi üçün tibdə işlədilir. Geniş yayılan cinsləri kobralar, kraytlar və mambadır.

aspirasiya

1. Nəfəsalma zamanı tənəffüs yollarına yad cisimlərin düşməsi.

Yad cisimlər qida qırıntısı, qan, tüpürcək, selik, diş protezi və s. ola bilər. Udma akta pozulduqda və ya xəstə bihuş olduqda baş verir.

2. Müxtəlif xəstəliklər zamanı bədənin hər hansı boşluğuna, habelə oynaq boşluğuna toplanmış maye və ya havanın müxtəlif alət və cihazlarla sorulması.

Tibdə ağciyərə yığılan mayeni A. üsulu ilə çıxarırlar.

assidilər

ascidioe

Sürfəsixordalılar (tunikalılar) yarımtipində xordalı dəniz heyvanları sinfi.

Dənizlərin dibində həm tək, həm də koloniya halında substrata yapışaraq oturaq həyat sürür. Bədəni tunika ilə örtülüdür. Hermofroditdir. 150-yə yaxın növü məlumdur. Ağzı ön tərəfindədir; anal dəliyi ağızın yanındadır. Udlağın divarlarında qəlsəmə dəlikləri var. Sürfələri xordalıdır. Yetkin fərdlərində xorda yoxdur.

assimilyasiya

lat. “assimilyasio” – oxşadılma, bənzədilmə

Maddələr mübadiləsinin sintez mərhələsi.

Orqanizmə daxil olan maddələrin istifadə olunması, orqanizmə lazım olan formaya,  onun tərkib hissəsinə çevrilməsi prosesidir.

asteroksilon

Qazıntı halında tapılmış ən qədim quru bitkisi.

Psilofitlərə aid edilən A.-un kökləri yoxdur. Zəif inkişaf etmiş sürünən kökümsov gövdəsində çoxlu xırda yarpaqlar olur.

astra

Mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsindən birillik ot bitkisi.

200-dən artıq növü məlumdur. Növlərin çox hissəsi Mərkəzi və Şimali Amerikada yayılmışdır. Bağça A.-sı Çindən gətirilmişdir.

atavizm

lat. ”atavus” – ulu əcdad

Ulu əcdada məxsus əlamətlərin meydana çıxması.

Yeni doğulmuş uşaqlarda çoxməməlilik, sıxtüklülük, quyruğun olması A.-ə aiddir.

atf

Adenozintrifosfat turşusu.

Adenozin azotlu əsası və 3 mol fosfat turşusu qalığından əmələ gələn nukleotiddir. Hüceyrələrdə universal enerji mənbəyi rolunu oynayır. Ehtiyatda duz şəklində saxlanılır. Adətən fermentlərin təsirindən 1 mol ortofosfat qrupu (PO₄) A.-dən parçalanır və 40 kC enerji ayrılır. A. ehtiyatı əzələlərdə daha çox olur. Hüceyrə sturukturlarından mitoxondri və xloroplastlarda əmələ gəlir.

atrofiya

Hüceyrə, toxuma, yaxud orqanların həcmcə kiçilib öz funksiyasını qismən, yaxud tamamilə itirməsi.

auerbax sinir düyünləri

Həzm borusunun (bağırsaqların) divarında əzələlər arasında olan sinir kələfi.

Həzm borusunun hərəki – motor funksiyasınının yerinə yetirilməsində iştirak edir.

avstralopitek

lat. “australis” – cənub, yun. “pithekos” – meymun

İnsanın qədim əcdadı.

Qazıntı nəticəsində aşkar edilmiş meymunabənzər insan formasına görə insanın qədim əcdadına bənzəyir. A.-lərin qalıqları cənubi, şərqi və mərkəzi Afrikada tapılmışdır.