Coğrafiya terminləri lüğəti

Ç.T.T. olduqca geniş məfhumdur: belə ki, çaylar bir çox əlamətlərinə görə – hövzələrinin ölçüsünə, topoqrafik xüsusiyyətlərinə, rejiminə, sululuğuna, qidalanmasına, mənsəbinə, mənbəyinə və s. və i.a. – qruplara ayrılır. Hövzələrinin ölçüsünə görə böyük çaylar (sutoplama sahəsi 50.000 km²-dən çox), orta çaylar (sutoplama sahəsi 2000-50.000 km²), kiçik çaylar (sutoplama sahəsi 2000 km²-dək) fərqləndirilir. Topoqrafik xüsusiyyətlərinə görə dağ və düzənlik çayları, həmçinin yeraltı çaylar, sululuğuna görə azsulu, ortasulu və bolsulu çaylar olur. Qida mənbələrindən asılı olaraq çaylar yağışla, qarla, buzlaqla, yeraltı sularla, göllə, qarışıq sularla qidalanan çaylar kimi qruplarda birləşdirilir. Çay rejimi növləri isə bunlardır: ekvatorial, subekvatorial, subtropik, mülayim, subarktik, arktik. Mənsəbinə görə sadə şəkilli, delta və estuari formalı, mənbəyinə görə dağ buzlağı, göl, bataqlıq, bulaq və s. mənbəli çaylar olur. Çaylar başqa göstəricilər əsasında da tiplərə ayrılır, məsələn, şəbəkəsinin sıxlığına görə. Bu bölgü sistemlərindən bəziləri şərtidir və ayrı-ayrı ölkələrdə, ölkələr birliklərində fərqlidir. Ona görə də müxtəlif elmi mənbələrdə, ensiklopediya və lüğətlərdə müxtəlif təsnifat formalarına rast gəlmək mümkündür.

Həmçinin bax:

• çay qolu
• çay mənsəbi
• çay mənbəyi
• çay rejimi
• çay şəbəkəsinin sıxlığı
• çayın qidalanması
• çayın sululuğu

Bax: bulaq.

Ç. və qabarma hadisəsi, əsasən, Ay ilə Yer arasında cazibə qüvvəsinin təsirindən yaranır. Yer kürəsində ən yüksək qabarma və çəkilmə hadisəsi Atlantik okeanında – Fandi, Men, Müqəddəs Lavrenti, Bristol körfəzlərində baş verir.

Həmçinin bax:

• qabarma və çəkilmə

Ç.-lər Şimal yarımkürəsinin mülayim iqlim qurşağında xüsusilə böyük əraziləri tutur. Çaybasar Ç.-likləri, materik Ç.-likləri və dağ Ç.-likləri fərqləndirilir. Ç.-lərdən maldarlıqda otlaqlar kimi geniş istifadə olunur.

Bax: duman.

Ç., adətən, qumluq və çınqıllıq olur, dalğa və külək eroziyası nəticəsində formalaşır. Okean, dəniz, göl, çay sahilində Ç.-lərdən insanların istirahətinin və müalicəsinin təşkili üçün geniş istifadə olunur.

Təbii və ya antropogen mühit üçün xarakterik olmayan, onlara zərər yetirən fiziki, kimyəvi, bioloji maddələrin həmin mühitə daxil olması.

Ç. müxtəlif formalarda baş verir: su mühitinə hər cür istehsalat və kommunal-məişət tullantılarının, neft məhsullarının, atmosferə isə kimyəvi birləşmələrin və qarışıqların atılması; landşaftın zibillənməsi; əkin sahələrində torpağın həddən artıq gübrələnməsi və s. Ç.-nin antropogen, təbii, mexaniki, fiziki, bioloji, kimyəvi, səs, radioaktiv, elektromaqnit Ç.-si kimi növləri var və onların hamısı insanların sağlamlığına, biosenozun normal həyat və fəaliyyətinə təhlükə yaradır.

Həmçinin bax:

• yağıntı

Bax: yağıntı.

Bu tip göllərin dibinə, adətən, duz çökür və bu çöküntülər müalicəvi əhəmiyyət daşıyır. Abşeron yarımadasının Masazır, Fatmayı, Qırmızı, Mirzələdi və s. gölləri belə göllərdəndir.

Həmçinin bax:

• suyun duzluluğu

Ç. qar yağarkən güclü külək əsməsi, yaxud küləyin yerdə qalmış qarı havaya sovurması nəticəsində əmələ gələ bilər. Adətən, yağıntı ilə müşayiət olunan Ç. siklonların, yağıntısız Ç. antisiklonların ətrafında yaranır. Şiddətli Ç.-lara boran deyilir.

1. Tektonikada: Yer qabığının enmiş, yaxud əyilmiş hissələri.

Tektonik Ç. dağəmələgəlmə, vulkanik proseslər, litosfer tavalarının hərəkəti nəticəsində yaranır (məs.: okean çökəklikləri).

2. Geomorfologiyada: Yer səthində müxtəlif mənşəli mənfi relyef formaları, ətraf əraziyə nisbətən alçaq sahələr.

Ç. quru, yaxud su ilə dolu olur. Onlar həm təbii (eroziya, suffoziya və s.) səbəblərdən, həm də antropogen təsir nəticəsində (açıq mədənlər, digər qazıntı işləri, süni göllər) nəticəsində yarana bilər.

Çökmə prosesi mexaniki (ağırlıq qüvvəsinin təsiri ilə), kimyəvi (mübadilə reaksiyaları zamanı) və biogen üsullarla (orqanizmlərin həyat fəaliyyətinin nəticəsində) baş verə bilər. Əmələgəlmə üsullarından asılı olaraq Ç.S. qırıntı, kimyəvi və üzvi Ç.S.-a ayrılır. Yer səthinin dörddə üçü Ç.S.-la örtülüdür. Faydalı qazıntıların əksəriyyəti (kömür, neft, müxtəlif duzlar, tikinti materialları və s.) Ç.S.-dan hasil edilir. Ç.S.-ın öyrənilməsi ilə litologiya elmi məşğul olur.

Həmçinin bax:

• alevrit
• boksit
• çaqıl
• çaqıl daşı
• çınqıl
• diatomit
• fosforitlər
• gil
• gilcə
• konqlomerat
• qrauvakka
• qum
• qumdaşı
• löss
• mergel
• molass
• oolit
• opoka
• pelitlər
• trepel
• autigen minerallar
• halogen süxurlar
• homogen çöküntülər
• lösvarı çöküntülər
• orqanogen süxurlar
• yanar şist

Mülayim və subtropik iqlim qurşaqlarında, əsasən, ot bitkilərindən ibarət meşəsiz ərazi.

Ç.-lərə Antarktidadan başqa bütün qitələrdə rast gəlinir. Şimali Amerikada onlar preri, Cənubi Amerikada pampa, lyanos, Avrasiyanın bir sıra regionlarında (Rusiya Federasiyası, Ukrayna, Qazaxıstan) step, digər bölgələrində (Azərbaycan, Türkiyə) bozqır adlanır. Afrika və Avstraliyada savannalar da Ç. landşaft tipinin formalarıdır. Ç.-lər ən müxtəlif torpaqlarda – qara, şabalıdı, boz, qonur torpaqlar olan ərazilərdə yayılıb. Hazırda Ç.-lərin böyük hissəsi güclü antropogen təsirə məruz qalıb və Yer kürəsinin mühüm taxılçılıq rayonlarına çevrilib.

Ç.T. terminindən, əsasən, təbiət elmlərində və ictimai elmlərdə (coğrafiya, geologiya, ekologiya, sosiologiya, arxeologiya və s.) istifadə olunur.