Coğrafiya terminləri lüğəti

Temperaturun ətraf əraziyə nisbətən yüksək olması (iri şəhərlərdə, adətən, 3-5°), buxarlanma ilə nisbi rütubətin azlığı, günəş işıqlanması vaxtının qısalması, xüsusən ilin soyuq aylarında dumanın artması, havanın sənaye tozları və müxtəlif qazlarla yüksək dərəcədə çirklənməsi Ş.İ.-ni səciyyələndirən xüsusiyyətlərdəndir. Ayrı-ayrı rayonlarda ekoloji vəziyyətdən, relyefdən asılı olaraq şəhər daxilində fərqli iqlim tipləri (mikroiqlimlər) yarana bilər. Ş.İ. spesifik (sinantrop) fauna və floranın əmələ gəlməsinə səbəb olur.

İnsan fəaliyyəti nəticəsində (yollar, parklar salınması, tikinti işləri aparılması və s.) ilkin formasını dəyişmiş antropogen landşaft tipi.

Ş.L. – “urbanik landşaft” termininin sinonimidir.

Böyük şəhərlərin idarə edilməsinin asanlaşdırılması, əhalinin sosial-mədəni və məişət ehtiyaclarının daha yaxşı ödənilməsi məqsədilə onların ərazilərinin müəyyən hissələrə bölünməsi əsasında yaradılan inzibati ərazi vahidi.

Ş.-in rənginin tündlüyü atmosferdə olan aerozol hissəciklərinin və su buxarının miqdarından asılıdır. Tozlu, su buxarı ilə doymuş havada Ş. qırmızı, təmiz, quru havada isə sarı, sarı-qırmızımtıl rəngdə olur. Ş.-in davamlılığı coğrafi enlikdən asılıdır: ekvatordan qütblərə doğru getdikcə Ş. səmada daha uzun müddət görünür, çünki ekvatorda Yerin fırlanma sürəti yüksəkdir, qütblərə doğru isə 0-a qədər azalır.

Ş. zamanı küləyin sürəti Bofort şkalasına görə 0-0,2 m/san olur. Adətən, sabit antisiklonların daxili hissəsində müşahidə edilir. Ş. havada zərərli atmosfer aerozollarının (tüstü, qaz) toplanmasına şərait yaradır.

Suyun çay dərəsini köndələn kəsən bərk süxurlardan ibarət hündür çıxıntı üzərindən aşağı tökülməsi.

Ş.-ləri iki tipə ayırırlar:

1. Niaqara tipi.

2. Yosemit tipi.

Niaqara tipli Ş.-lərin eni suyun düşmə hündürlüyündən xeyli artıq olur; məsələn, Niaqara Ş.-sinin (ABŞ) eni 1237, hündürlüyü 51 m-dir; İquasu Ş.-sinin (Argentina) eni 4000, hündürlüyü 72 m-dir və s. Yosemit tipli Ş.-lərdə su ensiz zolaqla (bir neçə metr) böyük yüksəklikdən aşağı tökülür; məsələn, ABŞ-da Yosemit Ş.-si (hündürlüyü 792 m), Venesuelada Anhel Ş.-si (hündürlüyü 1054 m) və s. Yer kürəsində ən hündür Ş. məhz Anheldir.

Üfüqün dörd əsas cəhətindən biri.

Qərbə əks cəhətdir, ixtisar edildikdə Ş, kompas və beynəlxalq xəritələrdə E kimi işarələnir. 90° azimuta uyğun gəlir.

Bax: yarımkürə.

Coğrafi xəritələrdə, başqa kartoqrafik təsvir vasitələrində müxtəlif obyektləri, onların keyfiyyət və kəmiyyət xüsusiyyətlərini xəritənin məqsəd və miqyasına uyğun olaraq göstərmək üçün istifadə edilən işarələr.

Ş.İ. dörd növ – sahəvi (konturlu), miqyassız, xətti və izahedici olur. Bundan əlavə, xəritələrdə obyektlərin adını göstərən yazılar da Ş.İ. rolunu oynayır.

Həmçinin bax:

• coğrafi nomenklatura

Natural yanacağı şərti yanacağa çevirmək üçün onun çəkisi, yaxud həcmi kalori ekvivalentinə vurulur və ya Ş.Y. vahidindən istifadə edilir; məsələn, neftin kalori ekvivalenti 1,4, təbii qazın – 1,2, koksun – 0,93, torfun kalori ekvivalenti 0,4-dür.

Həmçinin bax:

• şərti yanacaq vahidi

Müxtəlif yanacaq növlərinin istilikvermə qabiliyyətini, dəyərini müqayisə etmək, habelə hər hansı iqtisadiyyat sahəsində, ölkədə, dünyada ümumi yanacaq, yaxud energetika balansını hesablamaq üçün istifadə olunan şərti ölçü vahidi.

Ş.Y.V. kimi yanarkən 7000 kkal istilik verən 1 kq daş kömür götürülüb.

Həmçinin bax:

• şərti yanacaq

Ş.-lər Finlandiya, İsveç, Norveç, Danimarka və Kanadada, Rusiyanın şimalında sahilboyu geniş yayılıb, bir-birindən dar boğazlarla ayrılır, adətən, kristallik süxurlardan ibarət olur. Onların səthində keçmiş dövrlərdən qalmış buzlaq izlərinə rast gəlinir. Dəniz və ya gölün sahilində çoxlu sayda Ş.-in olması xüsusi relyef forması yaradır: buna Ş. tipli sahil deyilir.

Bax: şxer.

Ş. xırda palıd ağaclarının, böyürtkən, itburnu, sumax kimi kolların sıx olduğu bitki örtüyü formasıdır və belə forma Aralıq dənizinin şərq sahillərində dağətəyi zonalarda daha geniş yayılıb.

Həmçinin bax:

• makvis
• qarriqa