Coğrafiya terminləri lüğəti

Abşeron yarımadasında və ətraf zonada əsən bora tipli soyuq, quru şimal küləyi, xəzri.

Böyük Qafqaz dağlarını aşan soyuq hava kütlələrinin təsiri ilə yaranır. Sürəti 10 m/san-dən çox olur, bəzən 40 m/san-yə çatır. Adətən, 1-3 gün davam edir, sahildən uzaqlaşdıqca gücü azalır. İldə 60-100 dəfə təkrarlanır. Xəzərdə iri dalğalar (hündürlüyü 10-11 m-dək), güclü axınlar yaradır, dəniz nəqliyyatının hərəkətini pozur, hidrotexniki qurğulara zərər vurur. B.N. havanı kəskin dəyişdirir: qışda soyudur, yayda sərinlədir, yağıntılara səbəb olur.

Həmçinin bax:

• bora
• xəzri

Yerin radiasiya balansını ölçmək üçün cihaz.

B.-lər Günəşdən Yer səthinə gələn radiasiya ilə Yer səthindən əks olunan radiasiya fərqini hesablayır. Bu cihazların müxtəlif konstruksiyaları mövcuddur.

B. sahilyanı ölkələrdə daha yaxşı inkişaf edib. Bununla yanaşı, süni su hövzələrində balıq yetişdirmək, çaylarda, göllərdə, Dünya okeanında balıq ehtiyatını artırmaq da B.-ın mühüm vəzifələrindən biridir.

Həmçinin bax:

• marikultur

Mineral suların mənşəyini, fiziki-kimyəvi xassələrini, orqanizmə təsirini və tibbi məqsədlərlə istifadə üsullarını öyrənən elm.

B.-nın tərkibinə balneoterapiya (mineral suların müalicəvi məqsədlərlə istifadəsi), balneotexnika (mineral su mənbələrinin istismarı və müdafiəsi), balneoqrafiya (mineral su mənbələrinin təsviri) daxildir. Hələ e.ə. V əsrdə yunan alimi Herodot mineral suların insan orqanizminə təsiri haqqında məlumat verib, e.ə. V–IV əsrlərdə yunan həkimi Hippokrat çay və duzlu dəniz sularının müalicəvi əhəmiyyətini qeyd edib. Mineral suların ilk təsnifatını I əsrdə romalı həkim Arxigen verib. Bir elm kimi B.-nın əsasını isə XVII–XVIII əsrlərdə mineral suların tərkibini müəyyənləşdirmiş və onlardan istifadə üsullarını araşdırmış alman alimi Frans Hofman qoyub.

Qədim Şərqi Avropa platformasının şimal-qərbində səthə çıxan yüksəklik ərazi.

B.Q. Skandinaviya yarımadasının böyük hissəsini, Kola yarımadasını və Kareliyanı əhatə edir. B.Q. güclü metamorfizmə uğramış süxurlardan (qneysdən, kristallik şistlərdən, fillitlərdən), konqlomeratlardan və Arxey və Proterozoy yaşlı mərmərlərdən ibarətdir.

Bax: Baltik qalxanı.

Dünya okeanının dibinin ətraf hissələrə nisbətən dayaz, lakin dərinliyi gəmi hərəkəti üçün kifayət edən sahəsi.

B. vulkan, mərcan, tektonik və s. mənşəli ola bilər. Dünya okeanının bu hissələri bioloji resurslarla zəngin olur və adətən, çoxlu balıq ovlanan sahələrdir. Sahəsinə görə planetimizin ən böyük B.-ları bunlardır: Böyük Nyufaundlend (282,5 min km²), Böyük Baham (95,8 min km²), Saya-de-Malya (35 min km²), Seyşel (31 min km²) və s.

Bir B. təxminən bir atmosferə, Beynəlxalq Vahidlər Sistemində isə 100.000 paskala bərabərdir.

Atmosferdə ətraf mühitə nisbətən alçaq təzyiq sahəsi.

Bu sahənin mərkəzində atmosfer təzyiqi aşağı olur, kənarlara doğru getdikcə isə təzyiq artır. B.D.-nın hərəkətsiz və hərəkətli, daimi və müvəqqəti, qapalı və açıq kimi formaları var. Ekvatorda Yerin səthinə yaxın hissədə hava həmişə qızdığı və yuxarı qalxdığı üçün daim hərəkətsiz B.D. müşahidə edilir. Soyuq və isti hava kütlələrinin toqquşduğu sahədə müvəqqəti açıq B.D. zonası yaranır. Əgər belə zonada hava fırlanırsa, siklon əmələ gəlir, siklonun mərkəzində qalan minimum təzyiq zonası – qapalı B.D. sahəsi onunla bərabər hərəkət edir.

Həmçinin bax:

• barik sistemlər

Mühitdə atmosfer təzyiqinin azalma istiqamətində nə dərəcədə aşağı düşdüyünü əks etdirən kəmiyyət göstəricisi.

Meteorologiyada, əsasən, horizontal B.Q.-dən istifadə olunur. Onunla atmosfer təzyiqinin üfüqi istiqamətdə azalma dərəcəsi səciyyələndirilir. Adətən, horizontal B.Q. hər 100 km-ə 1-3 mbar təşkil edir. Bu göstərici tropik enliklərdə siklonlar zamanı onlarca millibara qədər yüksəlir. Şaquli B.Q. isə atmosfer təzyiqinin yuxarı qalxdıqca, yaxud aşağı düşdükcə hər 100 metrdə nə qədər dəyişdiyini göstərir. Lakin meteorologiyada, əsasən, bu göstəricinin əksi olan barik pillədən istifadə edilir.

Həmçinin bax:

• barik pillə

Mühitdə atmosfer təzyiqinin 1 mbar dəyişməsi üçün yuxarı qalxmaq, yaxud aşağı enmək lazım gələn məsafə.

B.P. şaquli barik qradiyentin əksidir. O, temperaturla düz, təzyiqlə tərs mütənasibdir, yəni temperatur artdıqca artır, təzyiq artdıqca azalır; məsələn, Yer səthi yaxınlığında adi 1000 mbar təzyiq və 0°C temperaturda B.P. təxminən 8 metr, 5 km hündürlükdə 15 metr, 18 km hündürlükdə isə 70 metr təşkil edir. Temperatur 1°C yüksəldikdə B.P. 0,4% artır.

Həmçinin bax:

• barik qradiyent

Atmosferdə mövcud olan alçaq və yüksək təzyiq sahələri.

Ölçülərinə görə bu sahələri böyük dənizlərlə, bəzən materiklərlə, okeanlarla müqayisə etmək olar. B.S. daha çox saatda 30-40 km orta sürətlə hərəkətdə olur, böyüyür, kiçilir, yox olur, yenidən yaranır. Temperatur dəyişmələrinin, yağıntıların, küləklərin onlarla birbaşa əlaqəsi var. B.S.-in əsas yaranma səbəbi Yerin Günəş tərəfindən qeyri-bərabər qızdırılmasıdır. B.S. atmosfer təzyiqinin paylanması və izobarla xarakterizə olunur: onlar alçaq və yüksək təzyiq sahələrinə, eyni zamanda qapalı və açıq izobarlı sistemlərə bölünür. Qapalı izobarlı B.S. siklonlar və antisiklonlardır. Siklonun mərkəzində atmosfer təzyiqi minimum, antisiklonun mərkəzində isə maksimum səviyyədə olur. Açıq izobarlı B.S. isə dərələr, yaxud təpələr şəklində qapalı izobarlı sistemlərin arasında və kənarlarında yerləşir.

Həmçinin bax:

• barik depressiya
• izobar

Qumlu səhrada relyef forması, küləyin sovurub yaratdığı qum təpələri.

B.-lar oraq şəklində və ya qövsvarı olur, onların yanlardan qabağa çıxan ucları “buynuz” adlanır. Belə təpələrin hündürlüyü, adətən, 10-100 metr, bəzən daha artıq, küləktutan yamacı azmeyilli (5-15°), küləktutmayan yamacı isə dik (30-35°) olur. B.-lar güclü küləyin təsiri altında hərəkət edir, bəzən gün ərzində yerlərini bir neçə metr dəyişir. Böyük Səhrada, Ərəbistan yarımadasında, Liviya və Nubiya səhralarında hündürlüyü 150 m-ə çatan, İranın şərqində Dəşti-Lut səhrasında və Qobi səhrasında isə 400 metrdən hündür B.-lar var.

Dünya okeanının ayrı-ayrı sahələrində atmosfer təzyiqləri arasındakı fərqin təsiri ilə yaranan su cərəyanları, axınlar.

Atmosfer təzyiqinin 1 mbar artması suyun səviyyəsinin təxminən 1 sm aşağı düşməsinə, beləliklə, böyük su kütlələrinin yerdəyişməsinə səbəb olur.

Həmçinin bax:

• barik qradiyent