Coğrafiya terminləri lüğəti

Həmçinin bax:

• lillənmə

Həmçinin bax:

• lil

1. Dəniz suyunun düzənlik çayının mənsəbini basması nəticəsində əmələ gələn körfəz.

L. sahil xəttinin çökdüyü sahələrdə yaranır, dənizə açıq, yaxud ensiz zolaqla onunla birləşmiş olur. L.-lardan gəmiçilikdə geniş istifadə edilir, onların ətrafında sürətlə inkişaf edən şəhərlər salınır.

2. Hər hansı su hövzəsinin sahilində gəmilərin dayanması, yüklənməsi, boşaldılması üçün müvafiq infrastruktura və avadanlığa malik məntəqə.

L.-da yük gəmilərinin yan alması üçün körpülər (ticarət L.-ı), sərnişin vağzalı (sərnişin L.-ı), böyük anbarlar, təmir üçün doklar və s. olur. Onlar dəniz və çay L.-ları olaraq iki qrupa bölünür. Hərbi gəmilər üçün nəzərdə tutulmuş L. isə hərbi-dəniz bazası adlanır. Dünyanın ən böyük L. şəhərlərinə Rotterdam (Niderland), Marsel (Fransa), Antverpen (Belçika), Hamburq (Almaniya), Şanxay (Çin), Sinqapur (Sinqapur), Nyu-Orlean (ABŞ), Osaka (Yaponiya) və s. misal ola bilər.

Qurunun hidrologiyası elminin gölləri, su anbarlarını, bataqlıqları öyrənən bölməsi.

L. həmin su hövzələrinin hidroloji, fiziki-kimyəvi, meteoroloji xüsusiyyətlərini, bioloji şəraitini tədqiq edir və bu tədqiqatlarda hidrologiya, geomorfologiya və digər elmlərin metodlarından istifadə edir. Son tarixi dövrdə quru su hövzələrinin çirkləndirilməsi ilə əlaqədar olaraq suyun keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi, proqnozu və mühafizəsi L.-da əsas istiqamətlərdən birinə çevrilib.

Effuziv dağ süxuru.

Tərkibinin 50%-dən 100%-ə qədəri vulkan şüşəsindən ibarətdir. L.-ə bütün vulkanik sahələrdə rast gəlinir, o, maqmatik süxurların mühüm tərkib hissəsidir. Yer səthində lay, günbəz və s. mürəkkəb formalarda örtük yaradır. L.-dən çınqıl, bəzi növlərindən üzlük daşlar istehsalında istifadə edilir.

Həmçinin bax:

• lava

1. Bax: geobiosfer.

2. Litosferin üst qatlarında (adətən, 8-10 km dərinlikdə) yerləşən, canlı orqanizmlərin yayıldığı biosfer sahəsi.

Çöküntülərin və çökmə süxurların əmələ gəlməsi, dəyişikliyə uğraması proseslərinin məcmusu.

Bir sıra faydalı qazıntıların, o cümlədən daş kömür, neft, təbii yanar qaz, filiz, boksit, fosforit yataqlarının yaranması məhz L. nəticəsində baş verir.

Müasir çöküntülər, çökmə süxurlar, onların mənşəyi, tərkibi, quruluşu və Yer kürəsində paylanması qanunauyğunluqlarını tədqiq edən elm sahəsi.

Petroqrafiyanın mühüm tərkib hissəsidir. Müasir L. stratiqrafiya, tektonika, paleocoğrafiya, geokimya, iqlimşünaslıq, biologiya, riyaziyyat və s. elm sahələri ilə sıx əlaqədə inkişaf edir. L.-nın başlıca metodları petroqrafik, mineraloji, kimyəvi, fasial analiz, habelə müqayisəli-litoloji metoddur.

Litosferin öyrənilməsi və qorunması məqsədilə burada gedən proseslərin daim müşahidə edilməsi üçün həyata keçirilən kompleks tədbirlər.

Dünya okeanının dibinin çəkilmə zamanı ən aşağı, qabarma zamanı ən yuxarı su səviyyələri arasında qalan hissəsi.

Bu sahilboyu zonanın dərinliyi 200 m-ə qədərdir. Böyük litoral zonalar iki hissəyə bölünür: eulitoral (ən yüksək qabarma səviyyəsindən 50 m dərinliyədək) və sublitoral (200 m dərinliyədək). Süxurların xüsusiyyətindən asılı olaraq gilli, qumlu, daşlı və qayalı L.-ı fərqləndirirlər. Bu zonada məskunlaşmış canlılar həm suda, həm də quruda qalmağa, temperatur fərqlərinə, işığın miqdarının kəskin dəyişməsinə uyğunlaşıblar.

Həmçinin bax:

• litoral çöküntülər

Litoral zonada toplanmış, qabarma zamanı suyun altında qalan, çəkilmə zamanı üzə çıxan çöküntülər.

Materik və dəniz mənşəli olan L.Ç. böyük müxtəlifliyi və qısa müddət ərzində çöküntülərin bir tipinin başqa tiplə əvəz edilməsi ilə xarakterizə olunur. L.Ç., əsasən, daş, çınqıl, qum, lil və üzvi qalıqlardan (balıqqulağı qırıntıları və s.) ibarətdir.

Həmçinin bax:

• litoral

Bax: litoral.

Yer qabığını və mantiyanın astenosferədək olan üst qatını əhatə edən bərk təbəqə, örtük.

L.-in qalınlığı Yerin ayrı-ayrı sahələrində müxtəlif olur və kəskin dəyişir. Materiklərin altında o, qalın (məs.: Himalay dağlarında 90-100 km), okeanların altında nazikdir (məs.: Sakit okeanda bəzən 5-10 km). Konkret sahədə L. qalınlığını seysmik dalğaların sürətinə əsasən müəyyənləşdirirlər: astenosferə çatdıqda dalğaların sürəti azalır və bu, süxurların plastikliyinin dəyişdiyini göstərir.

Həmçinin bax:

• litosfer tavaları