Coğrafiya terminləri lüğəti

Əsasən, Asiyanın şərqində, cənub-şərqində, mərkəzində, şimalında, İndoneziyada, Amerikanın şimalında yayılmış irq, Yer kürəsində üç əsas insan irqindən biri.

M.İ.-nə mənsub insanlar boyu, sifət quruluşu, dərisinin rəngi, saçlarının formasına görə başqalarından seçilirlər.

Həmçinin bax:

• ekvatorial irq
• avropoid

Birdəfəlik püskürmə nəticəsində yaranmış vulkan.

M.V.-da lava axını qısa müddət ərzində, yaxud fasiləsiz olaraq uzun müddət ərzində baş verə bilər. Qısamüddətli püskürmə nəticəsində yaranmış M.V.-nın zirvəsində heç də həmişə krater olmur.

M.T., əsasən, inkişaf etməkdə olan ölkələr (İEOÖ) üçün səciyyəvidir.

Moren tirələri və qalaqları arasında yaranmış çökəklikdə əmələ gələn göl.

Belə göllər, əsasən, Kaynozoy erasının Antropogen dövründə sonuncu buzlaşma mərhələsində yaranıb. M.G.-lərinə daha çox Skandinaviya yarımadasında, Rusiyanın şimalında və Kanada ərazisində rast gəlinir. Rusiyada Ladoqa, Oneqa, Çud, Finlandiyada Saymaa, İnari, ABŞ və Kanada sərhədində yerləşən Böyük Göllər də M. (buzlaq) mənşəlidir.

Yer səthinin relyef formalarının əmələ gəlməsi, inkişafı, endogen və ekzogen amillərin təsiri altında ardıcıl surətdə dəyişilməsi prosesi.

Mənşəyindən asılı olmayaraq Yer səthinin relyef formalarını xarici əlamətlərinə görə təsvir və təsnif edən elm sahəsi.

M. geomorfologiyanın bir şöbəsidir.

1. Yer səthində relyef formalarının kəmiyyət göstəricilərinin (sahə, həcm, hündürlük, dərinlik, şaquli-üfüqi əyrilik, çay şəbəkəsinin sıxlığı və s.) müəyyən edilməsi üsullarını öyrənən elm sahəsi, geomorfologiyanın bir bölməsi.

2. Yer səthində relyef formalarının ölçülərinin, kəmiyyət xarakteristikasının müəyyənləşdirilməsi prosesi.

Ən mühüm xarakteristik göstəricilərə dərinlik (su hövzələrinin dibi ilə onların arasını kəsən yüksəkliklərin maksimal fərqi) və relyefin parçalanma dərəcəsi (alçaq və hündür sahələrin bir-birini əvəzləmə tezliyi) daxildir.

Relyefin ekzogen proseslərin təsiri altında formalaşmış nisbətən kiçik elementləri.

Küləyin, buzlaqların, dalğaların və s.-nin yaratdığı M.-lar morfostrukturları mürəkkəbləşdirir, onlarda əlavə detallar əmələ gətirir. M. terminini 1946-cı ildə rus akademiki İnnokenti Gerasimov elmə daxil edib.

Materik səthinin və okean dibi relyefinin iri, endogen mənşəli geoloji strukturlara uyğun gələn elementləri.

M.-a aiddir: materiklərin platforma sahələrində – sinekliz, antekliz, qrabenlər; geosinklinal sahələrdə – antiklinal, sinklinallar; okean dibi sahələrində – sualtı vulkan konusları, sıra dağlar, okean çökəklikləri. M. terminini 1946-cı ildə rus akademiki İnnokenti Gerasimov elmə daxil edib.

Həmçinin bax:

• morfoskulptur

1. Bax: fəsil.

2. İlin müəyyən təbiət hadisəsi ilə xarakterizə edilən dövrü; məs.: yağışlar M.-ü, soyuq küləklər M.-ü, quraqlıq M.-ü.

3. Hər hansı fəaliyyətin icrası üçün əlverişli təbii şərait olan müddət; məs.: çimərlik M.-ü, ov M.-ü.

Həmçinin bax:

• əhali miqrasiyası
• müvəqqəti miqrasiya

1. Tabelikdə olan ərazinin, inzibati ərazi vahidinin (vilayət, ölkə) qanunlarla təsbit olunmuş özünüidarəetmə, dövlət idarəçiliyinə aid məsələləri qismən və ya tam həcmdə müstəqil həll etmək hüququ; məs.: muxtar respublika, muxtar vilayət.

2. Tabelikdə olan müəyyən təsərrüfat subyektlərinin öz iqtisadi fəaliyyətinə dair məsələləri bu və ya digər dərəcədə müstəqil həll etmək hüququ.

İqtisadi M. təsərrüfat subyektlərinə inzibati ərazi, yaxud sahə bölgüsü prinsipi üzrə, həmçinin digər əsaslarla verilə bilər.

Troposferin alt hissəsində böyük sahələrdə atmosfer təzyiqi arasında fərq nəticəsində yaranan mövsümi hava axını, külək.

Yay və qış M.-u mövcuddur. Yay M.-u okeandan quruya doğru əsir və bol rütubət gətirir. Qış M.-u qurudan okeana doğru hərəkət edir və quraqlıq yaradır. M.-lar, əsasən, Şərqi, Cənubi və Cənub-Şərqi Asiya üçün xarakterikdir. Zəif formada M.-lara Afrika, Cənubi Amerika və Avstraliyanın məhdud ərazilərində də rast gəlinir.