Coğrafiya terminləri lüğəti

Vulkan püskürməsi nəticəsində səthə çıxan maqmanın soyuması və kristallaşması nəticəsində əmələ gələn süxurlar.

P.S. maqmatik süxurların bir növüdür, onlar, adətən, məsaməli, nisbətən yumşaq və yüngül olur: məsələn, obsidian, tuf, vulkanik şüşə, pemza. P.S.-dan tikinti (tuf, labradorit), izoləedici, abraziv materiallar kimi və s. məqsədlərlə istifadə edilir.

P. su ilə dolduqda da çox tez quruyur və gilli dibi çatlayır.

Həmçinin bax:

• takır

Silikatlar sinfində çölşpatları qrupunun Na–Ca sırası mineralları.

P. süxur əmələ gətirən minerallardır.

Həmçinin bax:

• albit
• andezin
• anortit
• labrador
• oliqoklaz

Damar, linza, yuva və ştokabənzər formalar əmələ gətirir. P. bir çox faydalı qazıntının mənbəyidir. “P.” terminini ilk dəfə 1801-ci ildə fransız alimi R.J.Hayui P.-də tez-tez təsadüf edilən yəhudi daşı üçün işlətmişdir.

Süxurda öz böyüklüyünə və formasına görə ayrılan iri mineral kristalı, yaxud dənəsi; fenokristal.

Porfir quruluşlu süxurlar üçün xarakterikdir.

Porfir quruluşlu turş paleotip effuziv süxurların ümumi adı.

Bu süxurlar qələvi çölşpatı, turş plagioklaz, kvars, biotit, nadir hallarda hornblend fenokristalları, mikrofelzit və ya minerallardan ibarət əsas kütlə ilə xarakterizə olunur. Bəzən əsas kütlə şüşədən və ya kristallaşmış şüşədən ibarət olur. Adı Qədim Romada bəzək və heykəllər üçün geniş istifadə olunan xüsusi qırmızı süxurdan (antik P.) götürülmüşdür.

Həmçinin bax:

• vitrofir

Qranatlar qrupundan tünd-qırmızı mineral.

Qırmızı şəffaf növləri qiymətli daşdır.

Təbii və ya süni kvarsın pyezoelement kimi texniki istifadəyə yararlı növü.

Kvars monokristalının ən azı 12×12×1,5 mm ölçülü hissəsi tam şəffaf və bircinsli olduqda, o radioelektronikada texniki istifadəyə yararlı hesab olunur.

Geniş yayılmış süxur əmələ gətirən mineral qrupu.

P. prizmatik, iynəvarı kristallar, dənəli, druz formalı aqreqatlar əmələ gətirir. Maqmatik, kontakt-metasomatik və metamorfik süxurlarda olur. P. aşınma nəticəsində montmorillonit və s. minerallara çevrilir. P.-in şəffaf növləri qiymətli daşdır.

Həmçinin bax:

• augit
• diopsid
• egirin
• hipersten
• jadeit
• spodumen

Xloritlər qrupuna aid monoklinik sinqoniyalı mineral.

Mikaya oxşayan hamar kristallar, pulcuqlu kütlələr və s. əmələ gətirir. Rəngi yaşıl, qaramtıl-yaşıl, xromla zəngin növləri çəhrayı, bənövşəyi və ya al-qırmızı olur. Metamorfik süxurlarda geniş yayılmışdır.

Kubik sinqoniyada kristallaşaraq kub, pentaqon-dodekaedr formalı kristallar, druzlar, dənəli sal kütlələr əmələ gətirən mineral.

Rəngi bürüncü-sarı olur. Hidrotermal yataqlarda yayılmışdır.

Həmçinin bax:

• arsenopirit

Rombik və ya monoklinik sinqoniyada kristallaşaraq nazik lifəbənzər kristallar, pırtlaşıq lif, qabıq və dəriyəbənzər aqreqatlar əmələ gətirən mineral.

Rəngi adətən ağ və açıq-boz olur.

Dərin metamorfizm nəticəsində çökmə süxurlardan (qumdaşı və gilli şistlərdən) əmələ gəlmiş qneys.

P. ilkin materialına görə maqmatik süxurlardan törənmiş ortoqneys süxurlardan fərqlənir. “P.” terminini ilk dəfə 1891-ci ildə alman alimi P.Rozenbuş təklif etmişdir.

0,001-0,005 mm-dən kiçik hissəciklərdən təşkil olunmuş hər hansı tərkibli və mənşəli çökmə süxurlar (argillit, gil və s.).

Kubik sinqoniyada kristallaşaraq dənəli aqreqatlar, püruzlar və s. əmələ gətirən mineral.

Rəngi bürüncü-sarı olur. Metal parıltılıdır.