Coğrafiya terminləri lüğəti

Kontinental Yer qabığının Kembriyəqədərki dövrdə formalaşmış böyük sahələri.

Q.P. materiklərin əsasını təşkil edir və çox böyük əraziləri tuturlar. Cavan platformalar isə Q.P.-ın ətrafında, yaxud arasında yerləşirlər.

Bax: torpağın turşuluğu.

Üfüqün dörd əsas cəhətindən biri.

İxtisar edildikdə Q, kompas və beynəlxalq xəritələrdə W kimi işarələnir. Azimut bucağı 270°-dir.

Bax: yarımkürə.

Əhalisinin əksəriyyəti iqtisadi, sənaye, sosial, kommunal təsərrüfatı, ictimai-iaşə, tarixi, mədəni, turizm obyektlərində, dövlət idarəetmə orqanlarında işləyən, şəhərə nisbətən kiçik inzibati ərazi vahidi.

Bütünlüklə, yaxud, əsasən, dağ süxurları və mineral qırıntılarının toplanması nəticəsində əmələ gələn süxurlar.

Q.Ç.S. arasında həm bərk, həm kövrək süxurlar var. Onların bəzi növlərinin formalaşmasında (məsələn, üzlük daşları hazırlanan Q.Ç.S.-da) üzvi maddələr də iştirak edir. Q.Ç.S. ölçülərinə görə qruplaşdırılır. Kobud çökmə süxurları təşkil edən qırıntıların ölçüsü 1 mm-dən artıq, qumlu, tozvarı, gilli çökmə süxurları təşkil edən qırıntıların ölçüsü isə 1 mm-dən 0,005 mm-dək olur.

Geosinklinal sahələrdə bir neçə geoloji dövr ərzində formalaşmış süxurların qırışıb qalxması nəticəsində əmələ gələn cavan, uca dağlar.

Himalay, Kordilyer, Alp, And, Qafqaz və s. dağlar Kaynozoy erasında Alp dağəmələgəlmə mərhələsində yaranmış Q.D.-dır.

Bax: dağəmələgəlmə.

Yer planetində nəsli kəsilmək təhlükəsinə məruz qalan heyvan və bitki növlərinin adının salındığı kitab.

Q.K.-da təsvir edilən canlılar dövlətlər tərəfindən qorunur. İlk dəfə Q.K. 1966-cı ildə Təbiətin və Təbii sərvətlərin Mühafizəsi üzrə Beynəlxalq İttifaq tərəfindən hazırlanıb, sonra isə milli, regional Q.K. yaradılıb. Q.K.-lar dövri olaraq təzələnir: yox olmaq təhlükəsindən xilas edilmiş canlılar nəsli kəsilməkdə olan digər heyvanlar və bitkilərlə əvəzlənir.

Bax: laterit torpaqlar.

Şaxtalı, aydın küləksiz gecələrdə mənfi temperaturadək soyuyan Yer səthinin, bitkilərin, əşyaların üzərinə çökmüş buz kristalları, bərk atmosfer çöküntüsü növü.

Şaxtanın dərəcəsindən asılı olaraq Q. prizma, lövhəcik, yaxud iynə forması alır. Q. effektiv şüalanma prosesində buxarın havadan da çox soyumuş səthlə, əşyalarla təmas zamanı sublimasiyaya uğraması nəticəsində yaranır.

Şimal yarımkürəsində təqvim üzrə ilin dekabr, yanvar, fevral aylarını, astronomik cəhətdən isə qış gündönümü (22 dekabr) ilə yaz gecə-gündüz bərabərliyi (21 mart) arasındakı dövrü əhatə edən fəsil.

Cənub yarımkürəsində Q. yay gündönümü (21 iyun) ilə payız gecə-gündüz bərabərliyi (23 sentyabr) arasındakı fəsildir.

Həmçinin bax:

• ilin fəsilləri

Yerin Şimal yarımkürəsində ən qısa gün, ən uzun gecənin bərqərar olduğu gün.

Həmin andan gecələr qısalmağa, günlər uzanmağa başlayır. Q.G. hər ilin 22 dekabrına təsadüf edir. Bu zaman günəş ekvatordan cənuba doğru daha çox meyil edir və 23,5° cənub enliyi üzərində zenitə qalxır. Həmin enlikdə yerləşən cisimlərin kölgə uzunluğu olmur. Ekvator xəttindən şimalda qalan bütün ərazilərdə astronomik qış fəsli, əks yarımkürədə isə yay fəsli başlayır.

Həmçinin bax:

• yay gündönümü
• ilin fəsilləri

Bax: kontinent.