Словари
Coğrafiya terminləri lüğəti
relikt torpaq
Qədim torpaqəmələgəlmə prosesində yaranmış və həmin dövrlərin müəyyən xüsusiyyətlərini özündə saxlamış torpaq.
R.T.-lar bir sıra hallarda sonrakı fiziki-coğrafi şəraitdə formalaşmış çöküntülərlə örtülü olur. Torpaqlarda dəmirli-manqanlı qatışıqların olması, buzlaq sahələrdən kənar torpaqlarda buzlaşma dövrünün əlamətlərinə rast gəlinməsi, torpaq humusunun tərkibinin müasir proseslərə uyğun gəlməməsi və s. reliktliyin göstəriciləridir.
Coğrafiya terminləri lüğətirelyef
lat. relevo – qaldırıram
Formasından, mənşəyindən və ölçüsündən asılı olmayaraq Yer səthində bütün nahamarlıqların məcmusu.
Formalarına görə R.-lər müsbət (təpə, dağ və s.) və mənfi (dərə, yarğan və s.), mənşəyinə görə təbii və antropogen (insan fəaliyyəti nəticəsində yaranmış) olur. R.-in yaranmasında insanın rolu getdikcə artır: məsələn, karxanaların yerində dərələr əmələ gəlir, dağ ətəklərində terraslar salınır. Ölçülərinə görə isə Yer qabığının R.-ini beş qrupa bölürlər: planetar, meqa, makro, mezo, mikro. Planetar R. forması materik və okean çökəkliyidir. Meqarelyeflərə dağlıq ərazilər və böyük düzənliklər, makrorelyeflərə – dağ silsilələri, dağ vadiləri, böyük göllərin çökəklikləri, mezorelyeflərə – təpələr, dərələr, yarğanlar, mikrorelyeflərə daha kiçikölçülü formalar daxildir. R.-in əmələgəlmə səbəbləri bəllidir: bunlar Yer səthinə təsir göstərən daxili (məs.: tektonik) və xarici (məs.: günəş şüalarının enerjisi, yağışlar və s.) proseslərdir. Amma bəzi suallar elmdə hələ də mübahisə doğurur: niyə Yerin yarımkürələrindən biri, əsasən, okeanlardan (çökəkliklərdən), digəri qurudan (yüksəkliklərdən) ibarətdir? Niyə bəzi okeanın sahili dağ silsilələri, digərinin sahili düzənliklərdən ibarətdir və s. R.-lə bağlı məsələləri geomorfologiya elmi öyrənir.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətirepatriasiya
lat. repatriatio – vətənə qayıdış
Hərbi əməliyyatlar, digər məcburi şərtlər nəticəsində xarici dövlətin ərazisinə düşmüş şəxsin vətəndaşı olduğu, daimi yaşadığı, yaxud doğulduğu ölkəyə qayıtması.
II Dünya müharibəsindən sonra hərbi əsirlərin və mülki şəxslərin R.-sı geniş vüsət almışdı. R.-nın mütəşəkkil qaydada həyata keçirilməsi üçün, adətən, dövlətlərarası, yaxud beynəlxalq müqavilələr imzalanır. Lakin R. fərdi qaydada da həyata keçirilə bilər. Əksər ölkələrin, o cümlədən Azərbaycan Respublikasının daxili qanunvericiliyində bunun qaydaları öz əksini tapıb.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətirespublika tabeli şəhər
Əhalisinin sayına, sosial-iqtisadi potensialına, respublika əhəmiyyətli müəssisələrinin olduğuna görə bəzi şəhərlərə verilmiş xüsusi status.
R.T.Ş. hansı ərazi vahidində yerləşməsindən asılı olmayaraq özü müstəqil inzibati vahiddir və birbaşa mərkəzi hakimiyyət orqanlarına tabedir. 2015-ci ilə olan vəziyyətə görə, Azərbaycan Respublikası daxilində 11 (Bakı, Gəncə, Sumqayıt, Naftalan, Xankəndi, Şuşa, Yevlax, Mingəçevir, Şirvan, Şəki, Lənkəran), Naxçıvan ərazisində 3 (Naxçıvan, Ordubad və Culfa) şəhər belə statusa malikdir.
Coğrafiya terminləri lüğətirezervasiya
lat. reservo – qoruyuram, saxlayıram
Ölkənin yerli əhalisi, yaxud azsaylı xalqlarına yaşamaq, təsərrüfat qurmaq üçün ayrılmış xüsusi sahə.
R. ətraf ərazilərdən bu və ya digər dərəcədə təcrid olunur, burada yaşayan əhalinin hərəkətinə məhdudiyyətlər qoyulur. Müxtəlif illərdə ABŞ-da və Kanadada hindular, Avstraliyada aborigenlər, CAR-da yerli qaradərili əhali üçün R.-lar mövcud olub.
Coğrafiya terminləri lüğətirezervat
Qoruq və ya yasaqlıq rejiminə malik, xüsusi mühafizə edilən təbii ərazi.
R.-larda mühafizə obyekti bütövlükdə biosenoz və ya nəsli kəsilməkdə olan orqanizm (bitki və ya heyvan) növləri ola bilər. R.-ların bataqlıq, meşə, ovçuluq və s. növləri var. Ən iri R.-lar İndoneziya, Böyük Britaniya, Tanzaniya, Keniya və ABŞ-da yaradılıb.
Coğrafiya terminləri lüğətirias tipli sahil
isp. ria – çay mənsəbi
Dağlıq ölkədə və ya yüksək ərazidə dənizin çay dərələrinin mənsəb hissəsini basması nəticəsində əmələ gəlmiş döngəli, ensiz körfəzləri olan sahil tipi.
R.T.S. Pireney yarımadasının şimal-qərb, İrlandiyanın cənub-qərb sahilləri və s. üçün xarakterikdir.
Coğrafiya terminləri lüğətirif
alm. riff, rippe – sualtı qaya, təpə
Dənizin dayaz sahələrində sualtı və ya üzə çıxmış təpələr.
R. dənizin dibində və ya sahillərində qayalıqların yuyulması, yaxud mərcan poliplərinin qalıqlarının toplanması nəticəsində yaranır. Gəmiçiliyə maneçilik törədir. Ən böyük mərcan R.-ləri Avstraliya materikinin şərq sahillərində yerləşən Böyük Sədd R.-ləridir.
Coğrafiya terminləri lüğətirift
ing. rift – çat, yarıq
Yer qabığında çatabənzər uzun (yüz və min km-lərlə) xətti çökəklik, tektonik struktur.
R. Yer qabığının üfüqi hərəkəti, yaxud dartılması nəticəsində əmələ gəlir, onların eni, adətən, 30-70 km, bəzən daha dar (məs.: Ölü dənizdə), bəzənsə daha geniş (məs.: Qırmızı dənizdə) olur. Qitədaxili, qitələrarası və okeandaxili R.-lər fərqləndirilir. Çox böyük R.-lər R. qurşaqları zonası və ya sistemi adlanır. R. qurşaqları zonası litosfer tavalarının sərhədini təşkil edir. Bu sərhəd tavaların bir-birindən əks istiqamətdə hərəkətin başlanğıcı hesab olunur.
Coğrafiya terminləri lüğətiriyazi coğrafiya
ər. riyazi + yun. geo – Yer + yun. grapho – yazıram, təsvir edirəm
Yerşünaslıq elminin astronomiya, geodeziya və fiziki coğrafiya ilə sıx əlaqəli sahəsi.
R.C.-nın vəzifələri: a) Yer kürəsinin ölçü və dəqiq formasını, b) onun konkret zamanda kosmik fəzada vəziyyətini, c) Yer kürəsində hər hansı məntəqənin onun həndəsi sahəsinə nisbətən tutduğu mövqeni müəyyənləşdirməkdir.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətirumb
yun. rhymbos – dairəvi hərəkət
1. Maqnit meridianı (kompasın əqrəbi) ilə seçilmiş istiqamət arasında qalan bucaq.
R.-ların hesabını maqnit meridianından başlayaraq sağa və sola doğru 0-dan 90°-dək kompas dairəsinin 1/4 hissələri üzrə aparırlar; məsələn, 150° azimut 60° cənub-şərqi R.-a uyğun gəlir. R.-lar heç vaxt 90°-dən artıq olmadığı üçün onlardan geodezi hesablamalarda istifadə etmək əlverişlidir.
2. Kompas dairəsində üfüqün 1/32 hissəsinə uyğun gələn bölgü sistemi.
Bu bölgüyə (rumblara) əsasən, coğrafi obyektin mövqeyini müəyyənləşdirmək olur.
Coğrafiya terminləri lüğəti