Словари
Coğrafiya terminləri lüğəti
seysmoqraf
yun. seismos – titrəmə + yun. grapho – yazıram, təsvir edirəm
Seysmik dalğaların bütün tiplərinin ölçülməsi üçün istifadə olunan xüsusi cihaz.
Adətən, S. yayla bərkidilmiş yükə malikdir və zəlzələ vaxtı hərəkətsiz qalır. Ancaq cihazın qalan hissəsi (dayaq, korpus) hərəkətə gəlir və yük nisbətən yerini dəyişir. Bəzi S.-lar horizontal, digərləri vertikal hərəkətlərə həssasdır. Dalğalar kağız lentdə titrəyən qələmlə qeyd edilir. Elektron S.-lar (kağız lentsiz) da mövcuddur. Tarixdə məlum olan ilk S. eramızın 132-ci ilində Çində hazırlanıb.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətiseysmometriya
yun. seismos – titrəmə + yun. metreo – ölçürəm
Seysmologiya elminin seysmik dalğaların təsiri ilə qrunt, tikinti və obyektlərdə yaranan titrəmələri qeydə almaq metodlarını öyrənən, həmçinin bunun üçün lazımi cihazları hazırlayan bölməsi.
Seysmik titrəmələri qeydə alan cihaz seysmoqraf, yazıların nəticəsi isə seysmoqram adlanır.
Coğrafiya terminləri lüğətiseyşlər
fr. seiche – batma
Qapalı su hövzələrinin səthində rəqsi hərəkətlər, durğun dalğalar.
S. xarici təsirdən (atmosfer təzyiqinin kəskin dəyişməsi, külək, seysmik hadisələr və s.) yaranan dalğalarla hövzənin sahillərindən əks olunan dalğaların interferensiyası nəticəsində əmələ gəlir. S. zamanı bütün su kütləsi rəqsi hərəkətdə olur və bu, bir neçə dəqiqə, yaxud onlarca saat davam edə bilər. Termini elmə 1890-cı ildə İsveçrə təbiətşünası Fransua Forel daxil edib.
Coğrafiya terminləri lüğətisəhra
Rütubət çatışmazlığı (arid səhralar) və ya istilik çatışmazlığı (soyuq səhralar) ilə əlaqədar olaraq bitkilərin inkişafı üçün əlverişsiz şəraitə malik, havanın gündəlik və illik temperaturunun kəskin amplitudası ilə fərqlənən landşaft tipi.
S.-ların relyefində eol proseslərin yaratdığı formalar (barxanlar, barxan zəncirləri, qum tirələri, daş sütunlar və s.), quru çökəkliklər, quru dərələr və s. relyef formaları üstünlük təşkil edir. Litoloji tərkibinə görə onları qumlu, daşlı və gilli S.-lara ayırırlar, bəzən şoranlıq S. tipi də fərqləndirilir. S.-lar axarsız sahələrdir, buradakı çaylar tranzit çaylardır. Coğrafi yerləşməsinə görə tropik S.-lar və tropikdənkənar S.-lar olur. Tropik S.-lara tropik və subtropik qurşaqlarda, tropikdənkənar S.-lara isə mülayim qurşaqlarda, həmçinin Arktika və Antarktikada yerləşən S.-lar aid edilir. S.-ların Yer kürəsində tutduğu ərazi bütün quru sahəsinin 30%-dən çoxunu təşkil edir. Dünyanın ən quru S.-ları tropik qurşaqlarda materiklərin qərb sahillərində yerləşən S.-lardır (Atakama, Namib, Böyük Səhra, Viktoriya və d.).
Coğrafiya terminləri lüğətisənaye
Əmək alətləri hazırlayan, enerji ehtiyatları, xammal hasil edən və onun emalı ilə məşğul olaraq hazır məhsul səviyyəsinə çatdıran maddi istehsal sahələrinin cəmi.
S. energetika, metallurgiya, maşınqayırma, kimya S.-si, yeyinti S.-si, neft S.-si, yüngül S., tibb S.-si, poliqrafiya kimi onlarca sahədən, zavod, fabrik, mədən, sex, stansiya kimi yüz minlərlə müəssisədən, coğrafi obyektlərdən ibarətdir. S. ölkənin iqtisadi gücünün, inkişaf səviyyəsinin başlıca göstəricisidir.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğəti