Coğrafiya terminləri lüğəti

Müəyyən ərazinin tektonik quruluşuna uyğun olan landşaft.

Atmosferdə, Yer kürəsində və onun ayrı-ayrı sahələrində müəyyən zaman kəsiyində suyun bütün gəlir və çıxarının nisbəti.

S.B. Yerdə su dövranının kəmiyyətcə ifadəsidir. Bu balans hesablanarkən atmosfer yağıntıları, buzlaqların əriməsi, yeraltı və yerüstü axınlar, süxurların rütubətliliyinin dəyişməsi, buxarlanma və s. göstəricilər nəzərə alınır. Yerin S.B. gəlir və çıxarların eyniliyi ilə səciyyələnir. Məsələn, Yer kürəsində çoxillik orta atmosfer yağıntılarının miqdarı (1020 mm) okeanların və qurunun səthindən çoxillik orta buxarlanmanın cəminə (müvafiq olaraq 880 mm və 140 mm) bərabərdir.

Bax: kondensasiya.

Yerin atmosferində, hidrosferində, Yer qabığında günəş radiasiyası, ağırlıq qüvvəsi və s. amillərin təsiri nəticəsində suyun fasiləsiz yerdəyişməsi.

S.D. suyun Yer səthindən buxarlanması, buxarlandığı yerdən hava axınları vasitəsilə başqa yerə aparılması, su buxarının kondensasiyası və yağıntı halında düşməsi, su hövzələrində, qurunun səthində və Yer qabığı daxilində suyun yerdəyişməsi kimi hadisələrin cəmindən ibarətdir. İl ərzində Yerdə S.D.-nda 520.000 km³ su iştirak edir ki, bu da hidrosferin ümumi su həcminin 0,037%-ni təşkil edir. S.D.-nın əhatə etdiyi əraziyə və su həcminə görə suyun kiçik dövranı, suyun böyük dövranı və suyun Yer dövranı fərqləndirilir.

Çay, göl, kanal, su anbarı, dəniz və okean suları, yeraltı sular, torpaqdakı və süxurlardakı rütubət, buzlaq suları (buz), atmosferdəki su buxarları S.E.-na daxildir.

Həmçinin bax:

• eroziya

Hər hansı ölkənin, ərazi vahidinin və ya hövzənin sularının təbii, hüquqi vəziyyəti, digər xüsusiyyətləri haqqında sistemləşdirilmiş məlumatlar toplusu.

Bura çaylar, dənizlər, göllər, yeraltı sular, bataqlıqlar haqqında məlumatlar daxil edilir. S.K. yalnız elmi əhəmiyyət kəsb etmir, həm də dövlət orqanlarının müəyyən ərazidə idarəçilik funksiyalarını, o cümlədən təbiəti mühafizə sahəsində vəzifələrini yerinə yetirməsi üçün də zəruridir.

S.N. akvatoriyasına görə çay nəqliyyatına və dəniz nəqliyyatına bölünür. O, nisbi ucuzluğu, quru və hava nəqliyyatından istifadə üçün müvafiq infrastrukturun olmadığı şəraitdə səmərəliliyi ilə fərqlənir. S.N. nəqliyyat vasitələrindən (gəmilər, qayıqlar, bərələr, buz üzərində hərəkət edən aparatlar və s.), geniş infrastrukturdan (nəqliyyat yolları, hidrotexniki qurğular, limanlar, vağzallar, təmir müəssisələri və s.) ibarətdir.

Həmçinin bax:

• quru nəqliyyatı

Suyun altında ətraf ərazilərə nisbətən xeyli hündürlüyə qalxmış, səthi hamar və ya dalğalı sahə, relyef forması.

Həmçinin bax:

• plato

Həmçinin bax:

• çay rejimi

Həmçinin bax:

• çay axımı
• çayın sululuğu

Çay və göllərdə sərbəst su səthinin hər hansı şərti üfüqi səthə (nisbi S.S.), yaxud dəniz səviyyəsinə (mütləq S.S.) nisbətən hündürlüyü.

Bax: yarımkürə.