Coğrafiya terminləri lüğəti

Bax: Bakı nordu.

İqtisadi coğrafiya elminin əhaliyə müxtəlif növ xidmət göstərən sahələrin inkişafı, yerləşdirilməsi və perspektivlərini öyrənən bölməsi.

X.S.C.-nın predmetini, əsasən, qeyri-maddi (səhiyyə, təhsil, mədəni-maarif müəssisələrinin işi və s.), habelə bir sıra maddi fəaliyyət sahələri (pərakəndə ticarət, ictimai iaşə, sərnişin nəqliyyatı, mənzil-kommunal təsərrüfatı və s.) təşkil edir.

Əlverişli relyef formalarında buzlaqların və qar yığınlarının yaranmasının mümkün olduğu troposfer qatı.

X. Yer kürəsini 10 km-ə qədər qalınlığı olan örtüklə əhatə edir. Bu qatda istilik və rütubətin nisbəti il ərzində düşən yağıntıların miqdarının buxarlanmadan və süxurlara sızmadan üstün olmasını təmin edir. X.-in yuxarı sərhədi ən hündür dağ zirvələrindən də yüksəkdə yerləşir. Bu həddə atmosfer yağıntılarının balansı sıfıra bərabərdir. X.-in aşağı sərhədi (buna iqlim qar xətti deyilir) isə qar xətti ilə üst-üstə düşür və müxtəlif coğrafi enliklərdə fərqli olur. Çox vaxt buzlaqların dilləri X.-in aşağı sərhədindən kənara çıxır.

Çox vaxt “topoqrafiya” termininin sinonimi kimi işlədilir.

Orqanizmlərin yayılmasının coğrafi və topoqrafik qanunauyğunluqlarını öyrənən elm sahəsi, biocoğrafiya elminin bir hissəsi.

Fitoxorologiya bitki növlərinin, zooxorologiya isə heyvan növlərinin yayılması qanunauyğunluqlarını araşdırır.

Bu hüquqi rejim müəssisələrin yüngülləşdirilmiş qeydiyyat formasından, gömrük, vergilər və s. sahələrdə güzəştli şərtlərdən ibarət olur. X.İ.Z. azad iqtisadi zonanın bir formasıdır.

Bax: miqyas.

Mineral; kvarsın yarımşəffaf, gizli kristallik növü.

Qabıq, böyrəkvarı, salxım şəkilli aqreqatlar, damarcıqlar, konkresiyalar və s. əmələ gətirir. Mum parıltılıdır. Müxtəlif rənglərdə olur. Naziklaylı X. əqiq, zolaqlı X. oniks adlanır. Məmulat daşı və abraziv materialıdır.

Həmçinin bax:

• əqiq
• oniks
• serdolik

Mineral; yaşıl olivinin şəffaf növü.

Qısa sütunvarı prizmatik kristallar əmələ gətirir. Kövrəkdir. Yaxşı cilalanır. Az tapılır. Bazaltlarda, ultraəsasi maqmatik süxurlarda, həmçinin səpintilərdə rast gəlir. Qiymətli daşdır.

Monoklinik və ya triklinik sinqoniyalarda kristallaşan minerallar qrupu.

Pulcuqlu, oolit, gizli kristallik aqreqatlar əmələ gətirir. Rəngi adətən yaşıl, həmçinin çəhrayımtıl-qırmızı, qonur-qara olur.

Həmçinin bax:

• pennin
• şamozit

Tetraqonal sinqoniyada kristallaşaraq, adətən, dənəli kütlələr, mexaniki ikiləşmələr, nadir hallarda kristallar əmələ gətirən mineral.

Rəngi bürüncü-sarı olur. Metal parıltılıdır. Ən geniş yayılmış misli mineraldır.

Triklinik sinqoniyada kristallaşaraq qısa prizmatik, qalın lövhəvi kristallar, böyrəkvarı, sıx, dənəli aqreqatlar əmələ gətirən mineral; mis kuporosu.

Şüşə parıltılıdır. Rəngi mavi, yaşılımtıl-göy olur. Törəmə mineraldır.

Sulfidlər sinfinə aid qurğuşunu-boz mineral.

Dörd modifikasiyası məlumdur: monoklinik X., heksaqonal X., kubik X., tetraqonal X. Kristalları nadirdir, adətən narındənəli aqreqatlar əmələ gətirir. Metal parıltılıdır.

Qələvi maqmatik süxur; iridənəli, evdialitli nefelinli siyenit.

Qələvi çölşpatı, nefelin, egirin, arfvedsonit və s. minerallardan ibarətdir. Tikinti materialı kimi işlədilir.