Coğrafiya terminləri lüğəti

Yerin coğrafi örtüyünün geoloji quruluşu, relyefi, hidroiqlim rejimi və s. ilə fərqlənən sahələrə – təbii komplekslərə (landşaftlara) bölünməsi.

Coğrafi örtük nə şaquli, nə horizontal istiqamətdə yekcins deyil. Hər təbii kompleks süxurlar, hava, canlılar aləmi kimi bir-biri ilə əlaqəli komponentlərdən ibarətdir. C.Ö.D., ilk növbədə, istilik və rütubətin bu təbii komplekslər arasında qeyri-bərabər paylanması ilə əlaqədardır.

Həmçinin bax:

• şaquli diferensiasiya
• üfüqi diferensiasiya

Bax: paralel.

Təbiətdə, coğrafi mühitdə gələcəkdə baş verəcək dəyişikliklər, bu dəyişikliklərin xüsusiyyətləri, səbəbləri və nəticələri haqqında elmi cəhətdən əsaslandırılmış məlumat.

C.P. davamlı inkişafın planlı surətdə təmin edilməsi, gözlənilən mənfi proseslərin qarşısının alınması baxımından mühüm rol oynayır.

Okean, dağ silsiləsi belə maneələrdəndir. C.S. yalnız müəyyən ərazilər üçün xarakterik olan bir çox bitki və heyvan növlərinin (endemlərin) formalaşmasında, onların yayılmasının qarşısının alınmasında əsas səbəb sayılır; məsələn, Avstraliya florası Asiyadan izolə olunduğu üçün xeyli dərəcədə endem növlərdən ibarətdir.

Litosferin yuxarı hissəsini, atmosferin aşağı qatını, bütün hidrosferi və biosferi əhatə edən təbəqə.

C.T. başqa təbəqələrdən tərkibinin, quruluşunun çox mürəkkəb və müxtəlif olması ilə fərqlənir. C.T.-ni əmələ gətirən komponentlər arasında sıx rabitə, qarşılıqlı asılılıq və təsir mövcuddur – onlar vəhdət təşkil edir. C.T.-də proseslər həm kosmik (günəş enerjisi), həm də Yerin daxili enerjisi hesabına baş verir. Təbəqənin qalınlığı barədə elmi mənbələrdə müxtəlif rəqəmlər göstərilir – 40 km-dən 100 km-dək. C.T.-nin unikallığı ondadır ki, Yerdə həyat məhz bu təbəqədə yaranıb və inkişaf edib.

Yer səthində hər hansı nöqtənin vəziyyətini təyin edən koordinatlardan biri, həmin nöqtənin başlanğıc meridianından dərəcələrlə ifadə olunan məsafəsi.

C.U. başlanğıc meridianından şərqə və qərbə doğru 0°-dən 180°-yə qədər hesablanır. Şərq istiqamətində 180°-dək C.U. şərq uzunluğu (ş.u.), qərb istiqamətində 180°-dək C.U. qərb uzunluğu (q.u.) adlanır.

Həmçinin bax:

• coğrafi enlik

Bir coğrafi zona daxilində müəyyən əlamətlərinə görə digərlərindən fərqlənən sahə.

C.Y. coğrafi zonanın tərkibində Yer səthinin fiziki-coğrafi bölgüsünün pillələrindən biridir.

Yer səthinin iqlim şəraitindən, landşaftdan, bitki və ya heyvanlar aləminin tərkibindən asılı olaraq bir-birini qanunauyğun şəkildə əvəzləyən paralel və ya çoxmərtəbəli sahələri.

Coğrafiyada universal terminlərdən biri olub qurşaq, zolaq mənasında da işlədilir.

Həmçinin bax:

• coğrafi zonallıq
• landşaft zonası
• iqlim zonası
• boreal zona
• litoral zona
• abissal zona
• batial zona

Şaquli və üfüqi zonallıq mövcuddur. Üfüqi zonallıq ekvatordan qütblərə doğru müxtəlif landşaft tiplərinin bir-birini əvəz etməsidir. Buna səbəb günəş enerjisinin coğrafi enliklər üzrə qeyri-bərabər paylanması, nəticədə istilik, rütubət, mineral və üzvi maddələr dövranı intensivliyinin dəyişməsidir. Günəş şüalarına perpendikulyar səth (ekvatorial enliklər) maksimal enerji alır, meyillilik artdıqca (qütblərə doğru) enerji azalır. Şaquli zonallıq isə hündürlükdən və ya dərinlikdən asılı olaraq təbii komplesklərdə qanunauyğun dəyişikliklərin baş verməsidir. Şaquli zonallıq dağlarda zirvəyə qalxdıqca istilik və rütubət fərqinin çoxalması, okean və dənizlərdə isə dərinə endikcə temperaturun və günəş işığının azalması nəticəsində yaranır. C.Z. əsasında Yerin səthi zonalara və yarımzonalara bölünür.

Həmçinin bax:

• coğrafi zona
• coğrafi yarımzona

Bir-biri ilə sıx əlaqədə olan, Yerin coğrafi örtüyünü, onun strukturunu, komponentlərini öyrənən təbiət elmlərinin və ictimai elmlərin cəmi.

Fiziki C. və ictimai-iqtisadi C. kimi iki böyük sahəyə bölünür. Kartoqrafiya C.-nın xüsusi sahəsini təşkil edir. Təbiətlə insanın, cəmiyyətin qarşılıqlı təsirinin öyrənilməsi coğrafi araşdırmaların ən mühüm istiqamətlərindən biridir. C. terminini elmə e.ə. II əsrdə yunan alimi Eratosfen gətirib.

Həmçinin bax:

• fiziki coğrafiya
• ictimai-iqtisadi coğrafiya

Həmçinin bax:

• coğrafiya xəritəsi

C.X. əhatə dairəsinə (qitə, ölkə və s.), məzmununa (ümumi, ayrı-ayrı sahələr üzrə), istifadə məqsədinə (turist və s.), miqyasına (iri miqyaslı – 1:200 000-dək; orta miqyaslı – 1:200 000 – 1:1 000 000 arası; kiçik miqyaslı – 1:1 000 000-dan artıq) görə fərqləndirilir. Böyük sahələr təsvir edilmiş xəritələrdə Yerin formasından asılı olaraq müəyyən təhrifə yol verilir.

Şimali Amerikada (əsasən, Kaliforniyada və Meksikanın şimalında) dəniz səviyyəsindən 600-2000 metr yüksəkliklərdə böyük əraziləri tutan həmişəyaşıl subtropik kolluqlar.

Ç. yayı quraq, qışı yağışlı keçən sahələrdə, qırılmış meşələrin yerində formalaşır, əsasən, quraqlığadavamlı, boyu 3 metrdən alçaq qalınyarpaqlı palıd və akasiya kollarından, kaktuslardan, digər ağac bitkilərindən ibarət olur. Kaliforniya ştatı ərazisinin 5 faizi Ç.-la örtülüdür. Bu cür biomlar Yer üzündə Aralıq dənizi iqlim tipinin hakim olduğu daha dörd bölgədə (Aralıq dənizi ətrafında, Çilinin mərkəzi hissəsində, Afrikanın cənubunda, Avstraliyanın cənubunda) geniş yayılıb.

Həmçinin bax:

• makvis

Ç.-lar uzunluğu, dərəsinin eni, düşməsi, meyilliyi, axımı, hövzəsinin sahəsi, suyun kimyəvi tərkibi və s. göstəriciləri üzrə səciyyələndirilir. Məsələn, hövzələrinin sahəsinə görə onlar kiçik, orta və böyük Ç.-lara, axdıqları yerin relyefinə görə dağ və düzənlik Ç.-larına bölünür. Ç.-lar yerüstü və yeraltı sularla qidalanır, başlanğıclarını dağ buzlaqlarından, bataqlıqlardan, bulaqlardan götürür və əksər hallarda mənsəbində daha böyük su hövzələrinə qarışır. Lakin bəzən sonda Ç.-lar özləri bataqlıq yaradır, yaxud quruyur. Məsələn, mənbəyi Əfqanıstanda olan Harirud çayı 1100 kilometrdan artıq yol keçdikdən sonra Qaraqum səhrasında itir. Planetin ən uzun Ç.-larına Nil, Amazon, Missisipi, Yansızı, Ob və s. aiddir. Azərbaycanda axan ən uzun Ç. mənbəyini Türkiyədən götürən Kür çayıdır.

Həmçinin bax:

• çayların tipoloji təsnifatı