Tarix terminləri lüğəti

türk dilləri

Asiyada və Şərqi Avropada geniş yayılmış, genealoji (mənşəcə) və tipoloji cəhətdən qohum dillər qrupu.

T.D.-nin hansı dil ailəsinə mənsub olması məsələsi mübahisəlidir. Bəzi alimlər onların Ural-Altay, digərləri isə Altay dil ailəsinə daxil olduğunu göstərirlər. Bu dillərin müstəqil dil ailəsi təşkil etdiyini bildirən tədqiqatçılar da var. T.D.-nin tarixi inkişafı 4 mərhələyə bölünür: Altay və hun dövrləri (eramızın V əsrinədək); qədim türk dövrü (V əsr – X əsrin əvvəli); orta türk dövrü (X–XV əsrlər); yeni və ən yeni türk dövrü (XV–XXI əsrlər). Ən çox yayılmış təsnifata görə, T.D. qərb (qərbi hun) və şərq (şərqi hun) qollarına ayrılır. Qərb qolu, öz növbəsində, aşağıdakı qruplara bölünür: bulqar qrupu – bulqar (əski bulqar), xəzər, çuvaş dilləri; oğuz qrupu – oğuz (X–XI əsrlər), türkmən, qaqauz, Azərbaycan, türk və s. dillər; qıpçaq qrupu – başqırd, qazax, qaraçay-balkar, qaraqalpaq, qumuq, karaim, noqay, tatar və s. dillər; karluq qrupu – özbək, uyğur (yeni uyğur) və s. dillər. Şərq qolu isə növbəti qruplara ayrılır: uyğur qrupu – əski uyğur, Tuva, yakut, xakas, şor və s. dillər; qırğız-qıpçaq qrupu – qırğız və Altay dilləri. Bütövlükdə T.D.-nə 40-dan çox dil və ləhcə daxil edilir. T.D.-nin ən qədim yazılı abidələri (Orxon-Yenisey əlifbası ilə) VI–XI əsrlərə aid olunur. Sözün kökünü dəyişdirmədən ona şəkilçi artırmaqla yeni forma və ya söz yaratmaq mümkün olduğu üçün T.D. tipoloji baxımdan iltisaqi dillər sayılır.