Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
çaharyek
fars. – dörddə bir
Orta əsrlərdə bəzi Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda vergi növü.
Ç. feodalın xeyrinə natura şəklində toplanıb, həcmi icarəyə verilmiş əkin sahələrində yetişdirilən məhsulun 1/4-nə bərabər olub. Səfəvilər dönəmində bu vergi növü geniş yayılıb, Azərbaycanda xanlıqlar dövründə (XVIII əsrin II yarısı – XIX əsrin əvvəli) bəhrə, malcəhət adlanıb.
Tarix terminləri lüğətiçakra
sanskr. – dairə, disk, təkər
1. Qədim Hindistanda yastı metal halqa formasında silah növü.
Halqanın diametri 120–300 mm, metal təbəqənin eni – 10–40 mm, qalınlığı 1–3,5 mm olub. Ç.-nı orta barmağa keçirərək fırladır və rəqibə tərəf atırdılar. Xarici səthində iti çıxıntıları olan Ç. 50 m-dək məsafədə qalxan və digər qoruyucu vasitələrdən istifadə etməyən düşmənə ciddi xəsarət yetirə bilib.
2. Hinduizmdə insan bədənindəki psixoenergetik mərkəzin adı.
Hinduizm təliminə görə, bədəndə bir neçə belə əsas mərkəz var və insanın bütün həyat enerjisinin axdığı kanallar orada kəsişir.
Tarix terminləri lüğətiçalma
Keçmişdə Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılmış kişi baş geyimi növü.
C., adətən, fəs və ya araqçının üstündən dönə-dönə sarınmış ipək, yun, qumaş parçadan ibarət olur. Parçanın rənginə, keyfiyyətinə, böyüklüyünə və dolanma tərzinə görə Ç. sahibinin sosial, yaxud məzhəb və təriqət mənsubiyyətini müəyyən etmək mümkündür.
Tarix terminləri lüğətiçao
İlk dəfə XIII əsrdə Çində dövriyyəyə buraxılmış aşağı dəyərli kağız pul, əsginas.
Uzunsov, dördkünc formada kəsilən Ç. qızıl və gümüş sikkələrin əldən-ələ keçməsinin, dəyərdən düşməsinin qarşısını alıb və onların dövlət xəzinəsində toplanmasına şərait yaradıb. İqtisadi böhran keçirən Elxanilər dövlətinin xəzinə borclarını ödəmək, xərclərini təmin etmək məqsədilə 1294-cü ildə Keyxatu xan (1291–1295) da Ç. kəsilməsi barədə fərman verib. Məcburi surətdə tədavülə buraxılan, lakin əhalinin etibarını qazana bilməyən kağız pul artıq 2 aydan sonra dövriyyədən çıxarılıb.
Tarix terminləri lüğətiçaşniklər
lat. calix – cam, piyalə; çex. Kalişnici
XV əsrin I yarısında Çexiyada baş qaldırmış husçular hərəkatında mötədil qanadın nümayəndələri.
Şəhər əhalisinin orta təbəqələrinin, xırda və qismən də iri çex feodallarının maraqlarının təmsilçisi olan Ç.-in proqramı 1420-ci ildə qəbul olunmuş “Praqa maddələri”ndə öz əksini tapıb. “Ucuz kilsə” tərəfdarı olan Ç. Çexiyada alman feodallarının hökmranlığına son qoyulmasını, kilsə torpaqlarının sekulyarlaşmasını, husçuluq ruhunda ibadət azadlığı elan olunmasını tələb ediblər. 1433-cü ilin noyabrında feodal-katolik düşərgəsi ilə sazişə girən Ç. husçular hərəkatında sol qanadın nümayəndələri olan taborlulara qarşı çıxaraq Lipan döyüşündə onları həlledici məğlubiyyətə uğradıblar.
Tarix terminləri lüğətiçar
lat. caesar – sezar sözündən
Slavyanlarda monarxların titullarından biri.
Ç. titulunu slavyanlarda ilk dəfə X əsrin əvvəlində bolqar knyazı I Simeon qəbul edib. 1547–1721-ci illərdə, IV İvan Qroznının hakimiyyəti dövründən başlayaraq Ç. Rusiyada da dövlət başçısının rəsmi titulu olub. 1721-ci ildə o, I Pyotr tərəfindən imperator titulu ilə əvəzlənib, lakin 1917-ci ilin fevralında mütləqiyyətin devrilməsinədək qeyri-rəsmi şəkildə işlənib. Bolqarıstanda isə monarxlar XIX əsrin sonundan 1946-cı ildə ölkə respublika elan edilənədək Ç. titulu daşıyıblar.
Tarix terminləri lüğətiçartizm
ing. charter – xartiya
1838–1850-ci illərdə Böyük Britaniyada fəhlələrin ilk kütləvi ictimai-siyasi hərəkatı.
Ç.-in əsas tələbləri 1838-ci ildə hazırlanmış “Xalq xartiyası”nda (People`s Charter) öz əksini tapıb. Hərəkatın adı da buradan götürülüb. Ç. tərəfdarları ölkədə dövlət quruluşunun demokratikləşməsi (ümumi seçki hüququ, gizli səsvermə, parlamentə namizədlər üçün əmlak senzinin ləğv olunması) və sosial-iqtisadi islahatlar (iş gününün qısaldılması, əməkhaqqının artırılması və s.) uğrunda mübarizə aparıblar. 1840-cı ildə ölkədə ilk kütləvi fəhlə partiyası olan Milli Çartistlər Assosiasiyası yaradılıb. Ç. 1848-ci ildən başlayaraq tədricən zəifləyib və tənəzzülə uğrayıb.
Tarix terminləri lüğətiçarvadarlıq
Yük heyvanları (at, qatır, dəvə və s.) ilə mal daşınması və satışı.
Bir sıra Yaxın və Orta Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda Ç. geniş yayılıb. Çarvadarlar neft, duz, zəy, boyaq, ədviyyat, müxtəlif kənd təsərrüfatı məhsulları və sənətkarlıq məmulatlarını bir əyalətdən digərinə aparır, orada satırdılar. XIX əsrin sonunda Azərbaycanda dəmir yolunun çəkilişi və nəqliyyatın inkişafı nəticəsində bu məşğuliyyət növü tədricən öz əhəmiyyətini itirib.
Tarix terminləri lüğətiçati
Qədim Misirdə fironun ən yaxın köməkçisi, ali məmur.
Ç. termini bəzən ədəbiyyatda “cati” kimi də yazılır və vəzir anlamında işlədilir. Hərbi strukturlar istisna olmaqla ölkə həyatının bütün sahələrinin idarəçiliyi Ç.-nin əlində cəmlənirdi. Fironun sağ əli kimi Ç. baş hakim səlahiyyətlərini də yerinə yetirib, monarxın dəftərxanası və xəzinəsi onun ixtiyarında olub. E.ə. XXII əsrdən başlayaraq firon bu vəzifəyə yalnız yaxın qohumlarını təyin edib.
Tarix terminləri lüğətiçaturanqa
sanskr. çatur – dörd + anqa – hissə
Təqribən V əsrdə Hindistanda geniş yayılmış stolüstü oyun, şahmatın ən qədim sələfi.
Hind və ərəb qaynaqlarına görə, Ç.-nı 4 rəqib oynayıb və onların hər birinin dörd növ fiquru (fil, cəng arabası, at və piyadalar) olub. Oyunun məqsədini rəqib fiqurlarını “zərərsizləşdirmək” təşkil edib. Ç.-nın dəqiq qaydaları məlum deyil. Ç. İran, Orta Asiya və ərəb ölkələrində yayıldıqdan sonra iki nəfərin oynadığı şətrəncə və tədricən müasir şahmata çevrilib.
Tarix terminləri lüğəti