Tarix terminləri lüğəti

Həmçinin bax:

• ekstremizm
• radikalizm

Əksər hallarda hər cür kompromis, danışıq və razılaşmaları rədd edən ekstremistlər məqsədlərinə nail olmaq üçün terror aktları törədir, insanları girov götürür, bu kimi digər ən ifrat üsullara əl atırlar. Beləliklə, E. çox vaxt terrorizmlə çulğalaşır. O, ictimai şüur, ictimai psixologiya, ideologiya sahələrində olduğu kimi, sosial qruplar (sosial E.), siyasi partiyalar (siyasi E.), millətlər və etnoslar (milli və ya etnik E.), dinlər (dini E.) arasındakı münasibətlərdə də özünü göstərir. E. anlayışının hamı tərəfindən qəbul edilən ümumi izahı formalaşmayıb. 2003-cü ildə Avropa Şurası Parlament Assambleyasının qəbul etdiyi qətnamədə deyilir: “E. siyasi fəaliyyətin xüsusi forması olub açıq, yaxud örtülü şəkildə dözümsüzlük, özgələşdirmə, ksenofobiya, antisemitizm, habelə ifrat millətçilik ideologiya və praktikasına əsaslanaraq parlament demokratiyasının prinsiplərinə qarşı çıxır”.

Həmçinin bax:

• radikalizm

Həmçinin bax:

• etnonim

İbtidai icma quruluşu dövründə qəbilə və nəsillər daxilində E., onların daxil olduğu tayfada isə endoqamiya hökm sürüb. E.-nın yaranması səbəbləri barədə çoxsaylı mülahizələri üç əsas qrupa bölmək olar:

a) qan qohumları arasındakı nikahların zərərli nəticələrindən qorunmaq;

b) sosial kontaktları genişləndirərək digər kollektivlərlə əlaqə yaratmaq;

c) cinsi münasibətlər və onları müşayiət edən konfliktləri kollektivdən kənara çıxarmaqla qəbilə, nəsil, icma daxilində əmin-amanlığı təmin etmək.

“E.” və “endoqamiya” terminlərini ilk dəfə şotland tədqiqatçısı C. Mak-Lennan işlədib.

Elitarizmə əks mövqedə duran E. bütün insanların bərabər siyasi, iqtisadi və hüquqi imkanlara malik olduğu bir cəmiyyətin yaradılmasına çalışır. Onun nəzəri-fəlsəfi əsaslarının yaradılmasında fransız mütəfəkkirləri J.Russo, Q.Babef, digər filosoflar böyük rol oynayıblar. Yakobinçilər isə E.-in praktikada tətbiqinə səy göstəriblər. Tarixi təcrübə göstərir ki, ilk baxışda çox cəlbedici görünsə də, E. gerçəkləşdirilməsi mümkün olmayan utopik nəzəriyyədir.

1969-cu ildə Leninqradda işıq üzü görmüş “Qədim türk lüğəti”ndə E. termininin Mahmud Kaşğariyə əsaslanaraq daha bir izahı verilir: dövlət, inzibati vahid. V.Bartold, V.Radlov, V.Tomsen kimi tanınmış şərqşünaslar da E. sözünün “xalq”, “dövlət” anlamında işlənməsi tərəfdarı olublar. Bəzi yerli tədqiqatçıların fikrincə isə Səfəvilər dönəmində Azərbaycanda müxtəlif nəsil və tayfa qalıqlarından ibarət köçəri və yarımköçərilərin birliyinə E. deyilib. E. camaatını E. bəyləri idarə edib. Azərbaycanda yarımköçəri maldarlıqla məşğul olan E.-lər – bayatlar, qarapapaqlar, şahsevənlər və b. olub.

Həmçinin bax:

• elat

Elamlıların (Elam əhalisinin) dili.

Ölü dil olan E.D. qrammatik quruluşca iltisaqi (sözün kökü dəyişmədən şəkilçi artırmaqla yeni forma əmələ gətirən) dillər qrupuna aid edilir. E.ə. III–I minilliklərdə geniş yayılmış bu dildə tarixboyu 3 yazı sistemindən istifadə olunub. E.D.-ndəki e.ə. 3100–2900-cü illərə aid ən qədim yazılı mətnlər piktoqrafik xarakterlidir. Sonralar piktoqrafik işarələr xətti yazı ilə əvəzlənib. Təqribən e.ə. 2200-cü illərdə isə mixi əlifbası xətti yazını sıxışdıraraq aradan çıxarıb. Elamın e.ə. VI əsrdə Əhəmənilər tərəfindən işğalından sonra E.D.-nin tənəzzülü prosesi başlayıb. Onun digər qədim Şərq dilləri (şumer, hurri və s.) ilə genetik qohumluğu müəyyənləşməyib. E.D.-nin türk, Qafqaz, dravid və s. dilləri ilə qohumluğu barədə ehtimallar irəli sürülsə də, bunlar hələlik fərziyyə olaraq qalır.

Şərqin ən qədim xalqlarından biri olan E. elam dilində danışıblar. Onlar barədə məlumata ilk dəfə e.ə. III minilliyə aid olan şumer mixi yazılarında rast gəlinir. E. əkinçilik, maldarlıq, ticarət və sənətkarlıqla məşğul olublar. Elamın paytaxtı Suz şəhərində aşkarlanmış arxeoloji abidələr bu dövlətin əhalisinin yüksək mədəniyyətə sahib olduğundan xəbər verir.

Əsasən, Yaxın və Orta Şərqin türkdilli əhalisi arasında geniş yayılmış E. termini oturaq həyat tərzi keçirən əkinçilərdən fərqlənən köçəri və ya yarımköçəri maldarlar haqqında işlədilib. Keçmişdə Azərbaycanda da maldarlıqla məşğul olan əhali qrupları belə adlandırılıb, E.-ın başçısına isə elxan (ilxan) deyilib. XIX əsrin ortalarında Şamaxı qəzasında əhalinin 28,6%-ni, Lənkəran qəzasında 11,9%-ni E.-lar təşkil edib.

Həmçinin bax:

• el

XVI əsrdən başlayaraq ilk ispan konkistadorları E.-nu Latın Amerikası ərazisində tapmaq üçün bir çox ekspedisiyalar təşkil etsələr də, bu əfsanənin reallığını təsdiqləyən fakt aşkarlanmayıb. E. termini məcazi mənada zənginliklər, əfsanəvi möcüzələr ölkəsi anlamında da işlənir.

Titulun ən tanınmış daşıyıcıları Elxanilər (Hülakülər) dövlətinin (XIII–XIV əsrlər) hökmdarları hesab olunurlar. İlk olaraq bu titul böyük monqol xanı Xubilay tərəfindən Elxanilər sülaləsinin banisi Hülakü xana (1256–1265) verilib. Elxanilərin öz bayraqları, pul vahidləri olsa da, onların dövləti böyük monqol xaqanının tabeliyində əyalət sayılıb. Bu səbəbdən bəzi tədqiqatçılar E. sözünü “əyalət başçısı”, “vilayət xanı” kimi izah edirlər. Azərbaycanda isə E. termini elatların başçısı, ağsaqqalı anlamında işlənib.

Bax: elxan.

Cəmiyyətin elita və kütləyə bölünməsinin zəruriliyi haqqında konsepsiya.

E.-ə görə, belə bir bölgünün olmaması cəmiyyətin zəif inkişafının əlaməti hesab olunur. Bərabərliyin bütün formalarını inkar edən E. müəyyən mənada cəmiyyətin inkişafına təkan verir.

Həmçinin bax:

• eqalitarizm