Tarix terminləri lüğəti

Bir sıra müsəlman xalqlarında, ilk növbədə, türklərdə küfr edərək islamdan ayrılmış və ya heç vaxt müsəlman olmamış insan, yaxud bidətçi.

İslamdan ayrılaraq G. olmuş şəxs mürtəd adlanır. Şərq ölkələrində, o cümlədən Orta Asiya, Azərbaycan və s. ərazilərdə mövcud olan bəzi toponimlər (Govurarx, Govurqala və s.) G.-la əlaqədar yaranıb. Termin ərəbcə “kafir” sözünün sinonimi kimi də işlənir.

İlk dövrlərdə marksizmə rəğbət bəsləyən G. 1901–1905-ci illərdə Fransa Sosialist Partiyasının özəyini təşkil ediblər. I Dünya müharibəsi dövründə kiçik bir qrup istisna olmaqla G. daha mötədil sosial-demokratiya mövqeyinə keçiblər.

Antik müəlliflərin məlumatına görə, G. Xəzər dənizinin cənub-qərb sahillərində, həmçinin Albaniyanın şimal rayonlarında yaşayıblar. Bəzi mənbələrdə G.-i kadusilərlə eyniləşdirirlər.

İlk dəfə Fransada digər rütbələrə əlavə kimi (kapitan-general, polkovnik-general) işlənməyə başlanıb, XVI əsrdə isə xüsusi hərbi rütbəyə çevrilib və XVII əsrin əvvəlində Fransadan Almaniya, Avstriyaya, oradan digər ölkələrə yayılıb. Bəzi monarx və cəngavər ordenlərinin başçıları da G. adlandırılıb. Hazırda G. rütbəsi dünya dövlətlərinin ordularının, demək olar ki, hamısında var. Azərbaycan ordusunun quru qoşunlarında və hərbi-hava qüvvələrində general-mayor, general-leytenant və general-polkovnik ali hərbi rütbələr sayılır.

Həmçinin bax:

• generalissimus
• general-qubernator
• general-qubernatorluq

Həmçinin bax:

• general

1. Çar Rusiyasında general-qubernatorluqda yerli idarəçiliyə başçılıq edən ali məmur.

G-Q. vəzifəsini 1917-ci il Fevral burjua-demokratik inqilabı ləğv edib.

2. Millətlər birliyinə daxil olan ölkələrdə (keçmiş dominionlarda) dövlət başçısı hesab edilən İngiltərə kralının nümayəndəsi.

G-Q. bir, yaxud bir neçə quberniya və ya vilayəti özündə birləşdirib. Moskva və Sankt-Peterburq ayrıca G-Q.-lar olub. Bu inzibati-ərazi vahidlərinə bütün yerli hakimiyyəti əlində cəmləşdirən general-qubernator rəhbərlik edib. Azərbaycanda 1905–1907-ci illərdə iki müvəqqəti G-Q. (Bakı və Yelizavetpol) mövcud olub.

2. AXC dövründə ermənilərin Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının qarşısını almaq məqsədilə Qarabağda yaradılmış müvəqqəti inzibati idarəçilik sistemi.

1919-cu il yanvarın 15-də Azərbaycan hökumətinin qərarı ilə təsis olunmuş Qarabağ G-Q.-u 1920-ci ilin aprel işğalına kimi fəaliyyət göstərib.

3. 1939-cu illərdə nasist Almaniyası tərəfindən işğal olunmuş Polşada inzibati-ərazi vahidi.

1948-ci ildə G. BMT tərəfindən bəşəriyyətə qarşı ən ağır cinayətlərdən biri kimi tanınıb. İlk dəfə 1943-cü ildə yəhudi mənşəli polşalı hüquqşünas R.Lemkin tərəfindən işlədilən G. termini II Dünya müharibəsindən sonra beynəlxalq status qazanıb. Bəşər tarixində ən qədim dövrlərdən bu günədək çoxsaylı G. faktlarına rast gəlmək olar. Dağıdıcı müharibələr, hökmdarların yürüşləri, daxili etnik və dini toqquşmalar, müstəmləkəçilik müharibələri bir sıra hallarda G.-lə müşayiət olunub. Nəticədə çoxlu tayfa birdəfəlik yer üzündən silinıb, böyük əhali qrupları doğma yerlərini tərk edərək qonşu ölkələrə mühacirət etməli olublar.

Həmçinin bax:

• irqçilik

Afinada G., evpatridlər (əsilzadələr) və demiurqlarla (sənətkarlar) yanaşı, azad əhalinin üç qrupundan birini təşkil ediblər. Demiurqlar kimi G.-ın da ali mülki və dini vəzifələr tutmaq hüququ olmayıb.

2. Qədim Sirakuzada və Samos adalarında aristokratlar, iri torpaq mülkiyyətçiləri.

Burada G. cəmiyyətin tamhüquqlu hakim təbəqəsinə mənsub olublar.

Üzərində sahibini (fərd, nəsil, şəhər, ölkə və s.) simvolizə edən əşya və obrazlar təsvir olunmuş, irsən ötürülən emblem, fərqləndirmə nişanı.

Hələ e.ə. III minillikdə Şumer dövlətinin (aslanbaşlı qartal), Misirin (ilan), sonralar İranın (qartal) və digər antik dövlətlərin G.-ləri olub. Keçmişdə hər türk boyu öz simvolu – damğası (tamğası) ilə fərqlənib. Lakin müasir anlamda G.-lər orta əsrlərdə Qərbi Avropada – Fransa və İngiltərədə formalaşıb. Adi emblemlərdən fərqli olaraq onların quruluşu, istifadəsi sahəsində xüsusi qaydalar mövcuddur, hüquqi statusu normativ aktlarla tənzimlənir. Spesifik tarixi mənbə olan G.-ləri heraldika elmi öyrənir.

G. etnonimi Tunc dövründən başlayaraq Xalqların böyük köçünün sonuna kimi həmin ərazidə yaşamış və əsasən, german dillərində danışan tayfaların ümumi adı kimi işlənir. Terminin mənşəyi dəqiq deyil. Tarixi mənbələrdə ona ilk dəfə e.ə. I əsrin ortalarında rast gəlinir. Qədim yunan tarixçisi Strabon hesab edir ki, romalılar həmin tayfaları «germani» (latınca – “həqiqi”, “əsl”) adlandırmaqla onları oxşar həyat tərzinə malik keltlərdən fərqləndirməyə çalışıblar. Müasir tədqiqatçılar isə «germani» sözünün kelt dilindən mənimsənildiyini bildirirlər. Roma imperiyasının süqutunda yaxından iştirak etmiş G. VII əsrə kimi miqrasiyalar prosesində digər xalqlarla qaynayıb-qarışaraq bir çox müasir Avropa millətlərinin (alman, holland, flamand, Danimarka, İsveç, Norveç və s.) formalaşmasında mühüm rol oynayıblar.

Qədim Yunanıstanın, əsasən, aristokratik quruluşlu şəhər-dövlətlərində ağsaqqallar şurası.

Bu şura sonradan xalq məclisində müzakirəyə çıxarılacaq mühüm dövlət məsələlərini nəzərdən keçirib. G.-ların cəmiyyətdə siyasi rolu, onların üzvlərinin sayı və s. ayrı-ayrı polislərdə fərqlənib. Belə şuralardan tarixdə ən məşhuru Sparta G.-sı olub.