Tarix terminləri lüğəti

kurtilər

lat. Curtii

Antik qaynaqlarda adı çəkilən, Atropatenanın dağlıq hissəsində məskunlaşmış qədim tayfa.

Döyüşkən K. haqqında Polibi və Strabon məlumat veriblər.

kuruslar

macar. kurucok < cruciati – səlibçilər

1. XVI əsrdə Macarıstan krallığında antifeodal üsyanlarında iştirak etmiş kəndlilər.

2. XVII əsr – XVIII əsrin əvvəlində Macarıstan krallığında Habsburqlar əleyhinə azadlıq hərəkatlarının (1678–1685 və 1703–1711-ci illər üsyanlarının) iştirakçıları olan kəndlilər və zadəganlar.

kus

fars. – təbil

Orta əsrlərdə Azərbaycanda geniş yayılmış zərb musiqi aləti.

Bu alət iri qazan şəklində misdən və ya tuncdan hazırlanıb. Onun üz tərəfinə əksər hallarda canavar dərisi çəkilib. K. iki ağac toxmaq, yaxud dəri qamçı ilə vurularkən güclü səs çıxarıb. “Kitabi-Dədə Qorqud”da, Nizami və Füzulinin əsərlərində adı çəkilən K.-dan hərbi yürüşlərdə istifadə olunub. Azərbaycanın bəzi bölgələrində müasir dövrdə də iriölçülü nağaralar K., yaxud «kos» adlanır.

kustar

alm. künster – usta, rəssam

Ev şəraitində bazar üçün xırda sənaye məmulatları istehsal edən şəxs.

Sənətkardan fərqli olaraq K. yalnız istehlakçının sifarişi ilə işləyir.

kuşanlar

baktriya. kushano; sanskr. Kuşān Rājavamś

Çiçəklənmə dövrü I–III əsrlərə təsadüf etmiş qüdrətli Kuşan padşahlığının əsas əhalisi.

Onlar e.ə. I əsrdən Orta Asiyada məskunlaşıblar, Kuşan padşahlığı isə müasir Orta Asiya, Əfqanıstan, Pakistan və Hindistanın cənubunu əhatə edib. Qədim dünya tarixindəki mühüm rol oynamalarına baxmayaraq, K. çox zəif öyrənilib, onların mənşəyi də dəqiq bəlli deyil. Bəzi tədqiqatçılar K.-ı Orta Asiyada yaşamış irandilli toxarlarla eyniləşdirirlər, digərləri isə onların türkdilli olduqları barədə fərziyyə irəli sürürlər.

kutilər

assur. Guti, akkad. Kuti-im, babil. Guti-u

Qədim dövrdə müasir Cənubi Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış yarımköçəri tayfalar.

K.-in (bəzi mənbələrdə – qutilər) etnik mənşəyi və hansı dildə danışdığı məlum deyil. Bu tayfaların e.ə. III–II minilliklərdə yaşadıqları ehtimal olunur. Onların adına ilk dəfə e.ə. XXIII əsrə aid qaynaqlarda rast gəlinir. E.ə. 2200-cü ildə Akkadı darmadağın edən K. daha sonra Mərkəzi və Cənubi Mesopotamiyanı da ələ keçiriblər, bu ərazilərdə 100 ilə yaxın hökmranlıq ediblər. Bunun ardınca K. öncə məskunlaşdıqları ərazilərə – Cənubi Azərbaycana qayıdıblar. E.ə. I minillikdə isə həmin termin artıq Mesopotamiyadan şimalda və şərqdə yaşayan bütün xalqlara şamil olunub.

kutriqurlar

kuzen nikahı

fr. cousin – əmioğlu, bibioğlu, dayıoğlu, xalaoğlu

Qəbilə quruluşu zamanı və dövlətin yaranmasının erkən dönəmlərində geniş yayılmış nikah forması.

K.N.-nın iki əsas forması olub: ortokuzen (paralel-kuzen) adlanan əmioğlu ilə əmiqızı, xalaoğlu ilə xalaqızı arasında nikah və krosskuzen (çarpaz-kuzen) adlanan dayıoğlu ilə bibiqızı, bibioğlu ilə dayıqızı arasında nikah. Əmlakı böyük ailənin daxilində qoruyub saxlamaq üçün bağlanan K.N.-nın qalıqlarına bir sıra ölkələrdə, o cümlədən Azərbaycanda hələ də təsadüf edilir.

kuzə

fars. – bardaq

Su, bəzən şərab saxlamaq və ya daşımaq üçün istifadə edilən saxsı qab.

köçərilik

Təsərrüfat fəaliyyətinin daim bir yerdən digərinə köçməklə müşayiət olunan xüsusi forması, habelə onunla əlaqədar həyat tərzi.

K., əsasən, arid (quraq) zonada məskunlaşan maldarların həyat tərzi üçün səciyyəvi sayılır, lakin ovçuluq və yığıcılığın bəzi arxaik tiplərinə də aid edilir. K.-in e.ə. II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəlində Avrasiyanın dağ-çöl zonası tayfaları arasında yarandığı güman edilir. O, mal-qaranın sayının artmasına, arid zonasında öncə insan ayağı dəyməyən ərazilərin məskunlaşmasına, tayfalar arasında əlaqələrin inkişafına şərait yaradıb. Maldarlıq köçərilərin əsas məşğuliyyəti hesab edilir, bununla belə, onlar həm də sənətkarlıq, ovçuluq, ticarət və əkinçiliklə məşğul olublar. Təbii şəraitdən asılı olaraq K.-in “meridional” (sürülərlə yayda şimala, qışda isə cənuba köçetmə), “səhra” (bir quyudan digərinə doğru yerdəyişmə), “üfüqi” (aranda qış otlaqlarından dağda yay otlaqlarına köçmə) və bu kimi formaları məlumdur. Türk tayfalarının böyük əksəriyyəti köçəri həyat tərzi keçirib.

köçürmə siyasəti

XVIII əsrin ortaları – XX əsrin əvvəlində çar Rusiyasının müstəmləkə siyasətinin formalarından biri; mahiyyətini etnik rusların imperiyanın mərkəzi hissəsindən müstəmləkə ucqarlarına köçürülməsi təşkil edən siyasət.

Azərbaycanda K.S.-nin tətbiqinə XIX əsrin əvvəlində, ölkənin Rusiya tərəfindən işğalından sonra başlanılıb. Buraya köçürülənlər arasında təkcə ruslar deyil, erməni, alman, polyak və digər xristian xalqlarının nümayəndələri də olub. Köçürülənlərin əsas hissəsini isə ermənilər təşkil edib. Ümumilikdə XIX əsr – XX əsrin əvvəlində Azərbaycan ərazisinə 1 milyona yaxın xristian köçürülüb. K.S.-nin əsas məqsədi regionda demoqrafik vəziyyəti süni surətdə xristian xalqlarının xeyrinə dəyişməklə burada Rusiyanın hərbi-strateji, siyasi və iqtisadi mövqelərini möhkəmlətməkdən ibarət olub.

köləlik

köməkçi tarix fənləri

Tarixi qaynaqların müxtəlif növlərini, yaxud onların forma və məzmununun ayrı-ayrı cəhətlərini öz spesifik metodları ilə öyrənən nisbətən müstəqil tarix elmi sahələri.

kşatralar

sanskr. kşatriya, kşatra – hökmranlıq, hakimiyyət

ksenofobiya

yun. xenos – yad + phobos – qorxu, dəhşət

Yad, tanış olmayan kiməsə və nəyəsə qarşı dözümsüzlük, qərəz, nifrət.