Tarix terminləri lüğəti

Müvafiq icazənin alındığını təsdiq edən sənəd «kaper şəhadətnaməsi» adlanıb. Belə şəhadətnaməsiz K.-lə məşğul olmaq quldurluğa bərabər tutulub. Reallıqda isə K. bütün hallarda dəniz quldurluğunun bir forması olub və ticarətin inkişafına mənfi təsir göstərib. K. orta əsrlərdə daha geniş yayılıb. Bu səbəbdən XVIII əsrin sonunda onun yasaqlanması uğrunda mübarizə başlanıb. Buna ilk cəhdi 1792-ci ildə Fransa göstərib. 1856-cı il Paris konfransında imzalanmış bəyannamə ilə K. tam qadağan olunub.

Bu termini ilk dəfə 1854-cü ildə ingilis yazıçısı Uilyam Tekkerey işlədib. Geniş dövriyyəyə isə o, marksistlər tərəfindən daxil edilib. Marksizmə görə, K. ictimai-iqtisadi formasiyası feodalizmi əvəzləyib və kommunizmdən əvvəl gəlir. Bununla belə, indiyədək K. termininin vahid tərifi formalaşmayıb, ən geniş yayılmış təriflərdən biri isə Britaniya ensiklopediyasında əksini tapıb: “K. (bazar iqtisadiyyatı, azad sahibkarlıq) – feodalizmin süqutundan sonra Qərb dünyasında hökmranlıq edən iqtisadi sistem. Burada istehsal vasitələrinin əksəriyyəti üzərində xüsusi mülkiyyət hökm sürür, istehsal və bölgü bazar mexanizmlərinin təsiri altında həyata keçirilir”.

K. rejiminə görə, adətən, xaricilər yerli orqanların yurisdiksiyasından azad olunurlar, onlara çoxsaylı güzəştlər (ticarət və dənizçilik sahəsində imtiyazlar, vergi imtiyazları və s.) verilir. Bu imtiyazlar xaricilərə qarşılıqlı əsasda deyil, birtərəfli qaydada tətbiq olunur. XVIII–XIX əsrlərdə ABŞ və Avropa dövlətləri Asiya və Afrika ölkələrinə (Yaponiya, Çin, İran, Misir, Əlcəzair, Tunis, Mərakeş və s.) zorla K. rejimini qəbul etdiriblər. XX əsrin ortalarında bu praktikaya son qoyulub.

2. XV əsr – XVI əsrin I yarısında ispan taxt-tacı ilə dənizçilər, konkistadorların rəhbərləri arasında bağlanan müqavilə.

Həmin müqavilələrdə mümkün kəşflərin və müstəmləkə işğallarının şərtləri qabaqcadan müəyyənləşdirilib. K.-nın köməyi ilə İspaniya öz dövlət maraqlarını qorumağa çalışıb. İlk belə K. müqaviləsi 1492-ci il aprelin 17-də X.Kolumbla imzalanıb.

3. Bax: təslim aktı.

Böyük Coğrafi kəşflər dövrünün ilkin mərhələsində K.-lar dəniz ekspedisiyalarında mühüm rol oynayıb. X.Kolumb, Vasko da Qama, F.Magellan və d. səyyahlar K.-dan istifadə ediblər.

Roma papasının özü K.-lar konklavının gizli iclasında seçilir. K. rütbəsini verməyə yalnız papanın səlahiyyəti var.

Onlar II Ferdinandın ölümündən sonra (1833) özünü İspaniya kralı V Karl elan etmiş Böyük don Karlosun tərəfdarları olduqlarına görə belə adlandırılıblar. K. mürtəce ruhanilərə, zadəganlara və ordunun yuxarı dairələrinə arxalanıblar, XIX əsrdə İspaniyada vətəndaş müharibələrində (1833–1844 və 1872–1876) irticanın tərəfində fəal iştirak ediblər. XIX əsrin 30-cu illərindən XX əsrin 70-ci illərinə kimi bu partiya İspaniyanın siyasi həyatında mühüm rol oynayıb. 1936–1939-cu illərin vətəndaş müharibəsində K. frankoçularla birgə vuruşublar. K. indi də mövcuddurlar, lakin artıq İspaniyanın siyasi həyatında nəzərəçarpacaq rola malik deyillər.

İnhisarçı birlik və müqavilə forması.

Daha sabit və dayanıqlı inhisarçı birliklərdən (trest, konsern, sindikat) fərqli olaraq K.-ə daxil olan hər müəssisə öz maliyyə və istehsal müstəqilliyini saxlayır. K. sazişi, bir qayda olaraq, eyni sahəyə aid müəssisələr arasında qiymətləri, satış bazarlarını, məhsulun həcmini və satışını tənzimləmək məqsədilə imzalanır. K.-in əsas məqsədi bazarda hökmran mövqeyi ələ keçirmək olur. Bu səbəbdən bir sıra ölkələrdə antiinhisarçı qanunvericilik çərçivəsində K.-lərin fəaliyyəti yasaqlanıb.

Gürcülərin tərkibində etnoqrafik qrup.

Bu etnoqrafik qrup Şərqi Gürcüstanda tarixi vilayət olan Kartlidə məskunlaşdığı üçün belə adlanır. Gürcü dilinin Kartli dialektində danışırlar.

Sonradan birlikdə hərəkət edən bir neçə gəmini, yük avtomobillərini də K. adlandırmağa başlayıblar. Keçmişdə ölkələr arasında ticarət K.-lar vasitəsilə həyata keçirilib. Dəstənin önündə karvanbaşı (sarban) gedib. K.-ı karvansanın başçılıq etdiyi keşikçilər qoruyub. K.-lar üçün əsas ticarət yollarının üstündə xüsusi dayanacaq yerləri (karvansaralar) tikilib.

Karvana başçılıq edən şəxs.

Karvanın keçəcəyi yollara yaxşı bələd olan K. dəstəni sağ-salamat mənzilbaşına çatdırmaq vəzifəsi daşıyıb. XVI–XVII əsrlərdə bu şəxsi karvanla gedən tacirlərin sırasından seçiblər. O, hərəkət vaxtını müəyyən etməli, tacirlər arasında yaranan mübahisələrin həllində vasitəçi olmalı, toplanmış pul hesabına ümumi yol xərclərini (o cümlədən gömrük haqqını) ödəməli və bəzi digər funksiyaları yerinə yetirməli olub.

Həmçinin bax:

• sarban

Karvanı yolda baş verə biləcək quldur basqınlarından və s. təhlükələrdən qorumaq məqsədilə ayrılmış silahlı dəstənin rəhbəri.

Böyük karvanlarda K.-nın ixtiyarında bəzən 100-ə qədər silahlı adam olub. Onun da dəstəsinin xərcləri karvandan yığılan xüsusi vergi hesabına ödənilib. K. karvanbaşıya tabe olub.

Bir çox Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda əsas ticarət yollarının üzərində və ya şəhərlərdə karvanların dayanacaq yeri, mehmanxana tipli tikili.

Ticarət yollarındakı K.-lar, adətən, bir-birindən birgünlük məsafədə tikilib. Onların ilk dəfə e.ə. II–I minilliklərdə Assuriyada inşa olunduğu güman edilir. Ticarətin və şəhərlərin inkişafı ilə əlaqədar K.-lar IX–XVIII əsrlərdə xüsusilə geniş yayılıb. Burada istirahət otaqları, heyvanlar üçün tövlə və axurlar, yeməkxana, müxtəlif dükanlar (dərzi, sərrac, pinəçi və s.) olub. Dəmir yolları və digər müasir nəqliyyat növləri inkişaf etdikdən sonra K.-lar öz əhəmiyyətini itirib.