Словари
Tarix terminləri lüğəti
kazarma
it. caserma < lat. casa – koma, çadır
Hərbi hissələrin şəxsi heyətini daimi yerləşdirmək üçün tikili, bina.
K.-da, bir qayda olaraq, yataq, məişət xidməti və tədris otaqları yerləşir. İlk K.-lar hələ Qədim Roma və Karfagendə mövcud olub. XVI–XVII əsrlərdə nizami ordunun yaranması ilə əlaqədar Avropa ölkələrində (əvvəlcə İspaniya və Fransada) yenidən hərbçilər üçün xüsusi binaların tikintisinə başlanıb. Bu vaxta qədər əsgərlər, sadəcə, əhaliyə məxsus mənzillərdə yerləşdirilib.
Tarix terminləri lüğətikeçililər
Türkdilli kayılar tayfasının qollarından biri.
Mənşəcə oğuz tayfalarına mənsub olan K. Azərbaycan ərazisinə səlcuqların tərkibində gəliblər. Onlar əvvəlcə Araz çayının sağ sahilində məskunlaşıblar, sonradan isə Səfəvilər dövründə Naxçıvana köçərək kəngərlilərə qarışıblar. K.-in bir hissəsini isə Pənahəli xan Qarabağda yerləşdirib. Şahbuz rayonunda Keçili kəndinin, habelə Azərbaycanda bir sıra digər yer adlarının məhz bu tayfa ilə əlaqədar olduğu ehtimal edilir.
Tarix terminləri lüğətikeçualar
keçua. Qhichwa runa – hərfi mənası: dağ vadilərində yaşayan insanlar
Amerika qitəsinin ən böyük hindu xalqı.
K. (bəzi yerlərdə onlara «kiçualar», «keşualar» da deyirlər) Peru, Boliviya və Ekvadorun əsas əhalisini təşkil etməklə bərabər, Çili və Argentinada da yaşayırlar. Onlar Qhichwa simi (“dağ vadilərinin dili”) və ya Runasimi (“insan dili”) adlandırdıqları özünəməxsus keçua dilində danışırlar. Bu xalq ispan işğalına qədərki dönəmdə Amerikanın ən yüksək inkişaf etmiş mədəniyyətinin yaradıcısı olan inklərin varisləri sayılır. K.-ın əksəriyyəti katolikdir, lakin onların arasında xristianlığa qədərki dinlərin qalıqlarına da az rast gəlinmir.
Tarix terminləri lüğətikelt dilləri
E.ə. I minillikdən VI əsrədək Mərkəzi və Cənubi Avropada, eləcə də Britaniya adaları və Pireney yarımadasında yayılmış hind-Avropa dilləri qrupu.
K.D.-nin vətəni Mərkəzi Avropa, Reyn və Dunay çayları arasındakı ərazi sayılır. Bu dillər məhz oradan e.ə. I minilliyin ilk yarısında Britaniya adalarına, e.ə. VII əsrdə Qalliyaya, e.ə. VI əsrdə İberiya yarımadasına, e.ə. V əsrdə Şimali İtaliyaya, nəhayət, e.ə. III əsrdə Yunanıstan və Kiçik Asiyaya yayılıblar. Hazırda K.D.-ndə yalnız şotlandlar, uelslilər, bretonlar, irlandlar və kiçik Men adasının əhalisi danışır.
Tarix terminləri lüğətikeltlər
lat. Celtae, yun. Keltói
E.ə. I minillikdə Qərbi və Mərkəzi Avropada geniş ərazilərdə yaşamış, dil və mədəniyyətcə bir-birinə yaxın olan hind-Avropa mənşəli tayfalar qrupu.
Bu tayfalar kelt dillərində danışıblar. Yunanlar onları “keltlər”, romalılar isə “qallar” adlandırıblar. E.ə. I minilliyin II yarısında K.-in hərbi fəallığı, demək olar ki, bütün Avropa ərazisini əhatə edib. Lakin daxili çəkişmələr K.-in zəifləməsinə və eramızın əvvəlindən etibarən cənubdan romalılar, şərqdən isə germanlar tərəfindən şimala doğru sıxışdırılmasına gətirib çıxarıb. Eramızın I əsrində həmin tayfaların əksəriyyətini romalılar ram ediblər. Bundan sonra K. yaşadıqları ölkələrin əhalisi, ilk növbədə, roman xalqları ilə qaynayıb-qarışıblar. Müasir dövrdə kelt etnik elementlərinə İrlandiyadə, Böyük Britaniyanın bəzi bölgələrində (Şotlandiya və Uelsdə) və Fransanın şimalında (Bretonda) rast gəlmək olur.
Tarix terminləri lüğətikəbirlilər
Erkən orta əsrlərdə Azərbaycana gəldikləri güman edilən türk tayfalarından biri.
Ehtimallara görə, bu tayfa xəzərlərin tərkibinə daxil olan kəbər tayfasının nəsillərindən biridir, belə ki, mənbələrdə onun adı «kəbərlilər» kimi də çəkilir. K., əsasən, Mil və Qarabağ düzlərində yaşayıblar, məskunlaşdıqları ərazi Kəbirli mahalı adlanıb. XVIII əsrin ortalarında K. Qarabağ xanlığının yaranmasında mühüm rol oynayıblar. XIX əsrin ortalarında isə 4 qoldan (Qərvəndli, Ulubabalı, Qızıl Məhəmmədli, Arıq Məhəmmədli) və 40-a yaxın tirədən ibarət olublar.
Tarix terminləri lüğətikəcavə
fars. kəc – əyri, əyilmiş
Yaxın Şərqin bir sıra ölkələrində mövcud olmuş minik vasitəsi.
Üç tərəfi və üstü bağlı, bir tərəfi isə pərdə ilə örtülü olan bu minik vasitəsi, əsasən, dəvə (bəzən fil, at və ya qatır) belinə qoyulub. Həmçinin 4 adamın (əsasən, qulların) çiynində aparılan K. növü də olub. K.-dən uzaq yola çıxarkən qadın və uşaqların əyləşdirilməsi üçün, həmçinin gəlin aparılarkən istifadə edilib.
Tarix terminləri lüğətikəldanilər
babil. Kaldu, yun. Chaldaei, ivr. Kasdim
E.ə. I minilliyin I yarısında Babilistanın cənubunda – İran körfəzinin şimal-qərb sahillərində məskunlaşmış qədim sami tayfası.
Əksər tədqiqatçılar K.-in arami mənşəli olduğunu göstərirlər. Lakin onların Ərəbistanın cənubundan gəldiklərini güman edənlər də var. K.-in dil mənsubiyyəti mübahisəlidir. Bu dildə yazılı mətnlər indiyədək aşkarlanmayıb. Öncə köçəri maldarlıqla məşğul olan K. tədricən oturaq həyata keçərək bir neçə hakimlik (ən böyüyü – Bit-Yakin) yaradıblar. E.ə. IX əsrdən onlar Elam ilə ittifaqa girərək Babilistanda hakimiyyəti ələ keçirmək üçün Assuriya ilə mübarizə aparıblar. E.ə. 626–538-ci illərdə isə Babilistanda qüdrətli Yeni Babilistan padşahlığını yaratmış K. sülaləsi hakimiyyətdə olub. Sonralar K. yerli əhali ilə qaynayıb-qarışıblar. Qədim Yunanıstan və Qədim Romada babil mənşəli kahin və falçıları K. adlandırıblar.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətikələntər
Orta əsrlərdə Yaxın Şərqin bəzi ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda vəzifə, şəhər rəisi.
K.-lər şəhərin inzibati və mülki idarələrinə rəhbərlik ediblər. İri şəhərlərin K.-ləri, adətən, şah, XVIII əsrin II yarısından isə Azərbaycanda xan tərəfindən təyin olunub. K. həmçinin vergilərin həcminin düzgün müəyyənləşdirilməsinə və toplanmasına nəzarət ediblər.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətikəndxuda
kənd + fars. xuda – yiyə, sahib
Keçmişdə bir və ya bir neçə kəndə rəhbərlik edən şəxs.
Sovetləşmə dövrünədək yerli əhali tərəfindən seçilən K.-lar kəndin inzibati işlərini idarə ediblər. Onlar, əsasən, nüfuzlu və varlı kəndlilərdən seçiliblər, çox vaxt gördükləri işə görə məvacib almayıblar. K.-nın xidməti başqa formalarda mükafatlandırılıb; məs.: bəzən kəndlilər bir və ya iki iş günü onun xeyrinə işləyiblər, yaxud taxıl yığımı zamanı hər ailə növbəlilik qaydası ilə K.-nı bir cüt işçi öküzlə təmin edib.
Tarix terminləri lüğətikəngərlilər
Azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmiş qədim türk tayfalarından biri.
Bəzi tədqiqatçılara görə, K. mənşəcə peçeneq tayfalarından olublar. Onların Cənubi Qafqaza eramızın əvvəllərində hunların tərkibində gəldikləri ehtimal edilir. Tarixi qaynaqlarda isə K.-in bu ərazidə (əsasən, Naxçıvanda) V əsrdən yaşadıqları barədə məlumatlar var. Səfəvilər dönəmində K. ustaclı tayfasının tərkibində ölkənin siyasi həyatında fəal iştirak ediblər. Xanlıqlar dövründə onların bir qismi Qarabağa köçürülüb.
Tarix terminləri lüğətikəsbkarlıq
ər. kəsb – əldə etmə, qazanma + fars. kar – sözlərin sonunda “edən” mənasını verən şəkilçi
Kəndlilərin qazanc məqsədilə müvəqqəti olaraq sənaye və kənd təsərrüfatı işlərində çalışması.
K. feodalizmin süqutu mərhələsində yaranıb və kapitalizmin inkişafı ilə əlaqədar geniş yayılıb. Azərbaycanda K. XIX əsrin 70-ci illərində, Bakı neft sənayesinin sürətli tərəqqisi zamanı meydana gəlib, 1890-cı illərdə, xüsusilə XX əsrin əvvəlində vüsət alıb. Bakıya K.-a gələnlərin əksəriyyəti Şimali və Cənubi Azərbaycan kəndliləri olublar. Qafqazın digər bölgələrindən, hətta Rusiyanın mərkəzi quberniyalarından da kəndlilər buraya K.-a gəliblər.
Tarix terminləri lüğətikiçik çillə
Azərbaycan xalq təqvimində qış fəslinin ikinci ayı.
K.Ç. fevralın əvvəlindən 20-dək olan dövrü əhatələyir. Xalq müşahidələrinə görə, bu zaman havalar böyük çilləyə nisbətən daha soyuq və sərt keçir. Buna görə ona el arasında “qışın oğlan çağı” da deyilir. K.Ç.-dən sonra boz ay (ala çillə, alaçalpo) başlayır.
Tarix terminləri lüğəti