Словари
Tarix terminləri lüğəti
konfusiçilik
Qədim Çində meydana gəlmiş və iki min ildən artıq dövr ərzində ölkənin mənəvi həyatına, mədəniyyətinə, ictimai quruluşuna böyük təsir göstərmiş etik-siyasi təlim.
Təlimin əsası e.ə. VI əsrdə böyük mütəfəkkir Konfusi tərəfindən qoyulduğu üçün o belə adlanır. İrsi zadəganların maraqlarının ifadəsi olan K. hökmdarın Allah tərəfindən bəxş edilmiş hakimiyyətini müqəddəs sayır, cəmiyyətin yüksək və aşağı təbəqələrə (“alicənab ərlər”ə və “miskin insancıqlar”a) bölünməsini ümumi ədalət qanunu səviyyəsinə qaldırır. Bu təlim kiçiyin böyüyə, «aşağı»nın «yuxarı»ya itaət göstərməsini müqəddəs vəzifə elan edir. K. e.ə. II əsrdən 1911–1913-cü illər Sinxay inqilabınadək Çinin rəsmi ideologiyası olub.
Tarix terminləri lüğətikonkistadorlar
isp. conquistador – işğalçı
XV əsrin sonu – XVI əsrdə ispanların Mərkəzi və Cənubi Amerikaya işğalçılıq yürüşlərinin iştirakçıları.
Bu yürüşlər bütöv vilayətlərin qarət edilərək viran qoyulması, vandalizm aktları, kütləvi zorakılıq və cəza tədbirləri ilə müşayiət olunub. K.-ın ən tanınmış başçıları P.Alvarado, D.Velaskes, Q.Kesada, E.Kortes, F.Pisarro hesab edilir.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətikonklav
lat. conclave – bağlı, kilidli otaq
Roma papasının ölümündən sonra yeni papanın seçilməsi məqsədilə toplanan kardinallar yığıncağı.
Yığıncaq xarici aləmdən tamamilə təcrid olunmuş qapalı otaqda keçirilir. Seçkilər gizli səsvermə yolu ilə baş tutur. Seçilmək üçün yeni papaya səslərin 2/3-dən çoxunu toplamaq lazım gəlir. Otaq yalnız papa seçildikdən sonra açılır. K.-ın hazırda qüvvədə olan keçirilmə qaydaları 1274-cü ildə II Lion kilsə məclisində qəbul edilib.
Tarix terminləri lüğətikonqlomerat
lat. conglameratus – toplanma, sıxışdırılma
1. Müxtəlif predmetlərin, onların hissələrinin, anlayışların, baxışların və s.-nin mexaniki surətdə birləşdirilməsi; nizamsız yığım, toplaşma.
2. Müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərən şirkətlərin vahid təşkilatda birləşməsinə əsaslanan inhisarçı birlik forması.
Adətən, K. hər hansı konkret sahədə yaranmış vəziyyətdən asılılığı aradan qaldırmaq, istehsalı diversifikasiya etmək məqsədilə yaradılır.
Tarix terminləri lüğətikonqres
lat. congressus – görüş, yığıncaq
1. Dövlət, ərazi və təşkilat rəhbərləri, yaxud nümayəndələrinin görüşü, yığıncağı, eləcə də beynəlxalq konfransların bir növü; məs.: 1814–1815-ci illər Vyana K.-si.
2. Bəzi ölkələrdə (Boliviya, Braziliya, Venesuela, Honduras, Kolumbiya, Meksika, Filippin və s.) qanunverici orqan, yaxud onun palatalarından birinin adı.
İkipalatalı ABŞ K.-i buna misal ola bilər. Fransada parlamentin hər iki palatasının birgə iclası da K. adlanır.
3. Bir sıra ölkələrdə siyasi təsisat adı; məs.: Hindistanda Milli Konqres Partiyası.
Tarix terminləri lüğətikonka
Rels üzərində hərəkət edən at qoşqulu ictimai nəqliyyat vasitəsi.
Ondan sərnişin daşımaq üçün istifadə edilib. K. XIX əsrin əvvəlində ABŞ-da yaranıb, sonra isə dünyanın digər ölkələrinə yayılıb. 1889-cu ildə Bakıda, bir qədər sonra isə Gəncədə K. istifadəyə verilib. Elektrikdən dartı qüvvəsi kimi istifadə edən tramvayın meydana çıxması ilə bu nəqliyyat vasitəsi aradan qalxıb.
Tarix terminləri lüğətikonkordat
lat. concordatum – saziş < lat. concordo – razılıqda olma
Katolik kilsəsinin başçısı Roma papası ilə hər hansı katolik dövləti arasında müqavilə.
Həmin dövlətdə katolik kilsəsinin vəziyyəti, onun ailə-nikah münasibətləri və s. sahələrdə hüquqları bu sənədlə tənzimlənir. İlk K. 1122-ci ildə Roma papası ilə Almaniya imperatoru arasında imzalanıb. Papa VII Piyin 1801-ci ildə Napoleonla və papa XI Piyin 1929-cu ildə Mussolini ilə imzaladıqları müqavilələr tarixdə ən məşhur K.-lara misaldır.
Tarix terminləri lüğətikonnetabl
fr. connétable < lat. comes stabuli – mehtərbaşı
Fransa monarxiyasında ali mənsəb sahiblərindən biri, yüksək rütbə.
Öncə Frank dövlətində sarayda xidmət edən şəxslər K. adlanıblar. Fransada Kapetinqlər dövründə (987–1328) K.-ın rolu daha da yüksəlib və o, krallığın 5 ali mənsəb sahibindən birinə çevrilib. XII əsrin sonlarından isə K. kralın hərbi müşaviri, bəzi hallarda kral cəngavərlərinin başçısı olub. XIV əsrin sonunda ona ordunun vahid baş komandanı, həmçinin hərbi tribunalın rəhbəri səlahiyyətləri də verilib. Tədricən K.-ın artan nüfuzu kral hakimiyyəti üçün təhlükəyə çevrilib. Bu səbəbdən həmin rütbə 1627-ci ildə ləğv edilib. 1804-cü ildə I Napoleon öz qardaşı Luiyə “böyük K.”, 1807-ci ildə marşal Bertyeyə “vitse-K.” titulu verib, lakin bu titullar da restavrasiya dövründə ləğv olunub.
Tarix terminləri lüğətikonsern
alm. der konzern < ing. concern – hərfi mənası: münasibət, aidiyyət
İnhisarçı birliklərin ən yüksək səviyyədə inkişaf etmiş və ən çox yayılmış formalarından biri.
K. mülkiyyət birliyinə və vahid nəzarət prinsipinə əsaslanır. Sindikat və karteldən fərqli olaraq K.-ə daxil olan müəssisələr müstəqil deyil; onlar birliyə başçılıq edən maliyyə qruplarının nəzarəti altına keçir. K.-də müxtəlif sənaye sahələrinin müəssisələri cəmləşir ki, bu da onu digər inhisar birliklərindən fərqləndirir; məs.: “Mitsubishi” K.-nin tərkibində avtomobil, elektronika, gəmiqayırma və s. sənaye sahələrinin müəssisələri toplanıb. İlk K.-lər I Dünya müharibəsindən (1914–1918) sonra Almaniyada yaranıb.
Tarix terminləri lüğətikonservasiya
lat. conservatio – mühafizəetmə
Tarixi və mədəniyyət abidələrinin, arxeoloji tapıntıların, memarlıq, təsviri və tətbiqi sənət nümunələrinin ilkin simasını (yaxud əvvəlki görünüşünü), habelə möhkəmliyini uzun müddət saxlamaq, onları kimyəvi təsirdən qorumaq üçün görülən tədbirlərin məcmusu.
Tarix terminləri lüğətikonsessiya
lat. concessio – icazə, güzəşt
Dövlət və ya bələdiyyələrin mülkiyyətində olan təbii sərvətlərin, torpaq sahələrinin, müəssisələrin, digər təsərrüfat obyektlərinin xarici dövlətə, hüquqi və ya fiziki şəxsə müəyyən şərtlər əsasında müvəqqəti istismara verilməsi haqqında müqavilə.
K., bir qayda olaraq, konkret müddətə, nadir hallarda isə müddətsiz verilir.
Tarix terminləri lüğətikonsorsium
lat. consortium – birgə iştirak, ortaqlıq
Hər hansı irimiqyaslı sənaye layihəsinin gerçəkləşdirilməsi üçün bir neçə şirkət və bank arasında bağlanan müvəqqəti saziş.
K.-a daxil olan şirkətlər əvvəlcədən razılaşdırılmış şərtlər əsasında birgə fəaliyyət göstərir. K.-un məqsədi onun iştirakçılarının imkanlarını birləşdirmək və layihənin icrası prosesində mümkün risklərdən sığortalanmaq olur. Belə ki, layihənin həyata keçirilməsinə K. iştirakçılarının ayrı-ayrılıqda ya gücü çatmır, ya da onlar böyük riskləri bölüşür. Sazişə qoşulan şirkətlər öz müstəqilliklərini saxlamaq şərti ilə ümumi məqsədə aid fəaliyyət çərçivəsində birgə seçdikləri rəhbərliyə tabe olur. İştirakçılar arasındakı münasibətlərdə qeyri-bərabərlik K.-un əsas səciyyəvi cəhətlərindən sayılır: burada iştirakçılar müxtəlif paya malik olurlar. 1994-cü ildə Xəzərin Azərbaycan sektorundakı neft yataqlarının müştərək işlənməsi üçün yaradılmış Azərbaycan Beynəlxalq Əməliyyat Şirkəti K.-un tipik nümunəsidir.
Tarix terminləri lüğəti