Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
labirint
yun. labyrinthos
Mürəkkəb planlı, çoxsaylı otaqlar və dolaşıq dəhlizlərə malik tikili.
Antik müəlliflərin (Herodot, Diodor, Strabon və s.) əsərlərində qədim dövrlərdə belə tikililərin təsvirinə çox rast gəlinir. Müasir dövrdə isə L. termini ilk dəfə XVIII əsrdə alman dilində işlənib və digər dillərə keçib. Terminin əsasında dayanan labyrinthos sözünün etimologiyası dəqiq müəyyənləşməyib. Onun qədim yunan dilində “dar küçə”, “dalan”, “dar boğaz” mənaları verdiyi ehtimal olunur. Yunan rəvayətlərinə görə, antik rəssam və mühəndis Dedalın Krit padşahı Minos üçün yaratdığı saray, eləcə də Misirdə Fəyyum yaxınlığında yerləşən və 3 min otaqdan ibarət olan tikili ən məşhur L.-lər hesab edilir. Məcazi mənada dolaşıq və çıxılmaz vəziyyətlərə də L. deyirlər.
Tarix terminləri lüğətilaiklik
fr. laïque – dünyəvi
Dünyəviləşmə, çağdaşlaşma; atatürkçülük (kamalizm) ideologiyasının altı əsas prinsipindən biri.
“Sekulyarizm” termininin sinonimi olan L. geniş mənada cəmiyyətin dinin təsirindən azad edilməsi və dünyəvi dövlətin qurulması uğrunda hərəkat anlamında işlənir. Mustafa Kamal Atatürk də Türkiyəni dünyəvi dövlətə çevirməyi qarşısına məqsəd qoyduğu üçün L.-i öz siyasətinin əsas elementlərindən biri kimi irəli sürüb. 1937-ci ildə L. dövlətin təməl prinsiplərindən biri olaraq rəsmən bu ölkənin anayasasında təsbit edilib.
Tarix terminləri lüğətilal təbəqə
Arxeologiyada: insanın uzunmüddətli fəaliyyəti nəticəsində yaranmış yaşayış məskənində bir neçə mədəni təbəqə arasında torpaq qatı.
L.T. yaşayış məskənində həyatın müxtəlif səbəblərdən xeyli müddətə kəsilməsi nəticəsində yaranır. Belə qatlara Azərbaycanda Qaraköpəktəpə, Əlikömək təpə və s. çoxtəbəqəli arxeoloji abidələrdə rast gəlinib.
Tarix terminləri lüğətilama
tibet. – hərfi mənası: ali
Lamaizmin yayıldığı ölkələrdə buddaçı rahib.
Bu termin VIII əsrdə Tibetdə yaranıb, öncə yalnız yüksək elmi dərəcə və müəllimlik hüququ olan şəxslər L. adlandırılıb. Sonradan Tibetdə və lamaizmin yayıldığı başqa ölkələrdə rahibliyi qəbul edənlərin hamısına L. deməyə başlayıblar.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətilamaizm
Tibet və Çinin Daxili Monqolustan vilayətində, Monqolustan, Nepal və Hindistanın bəzi bölgələrində geniş yayılmış buddizm cərəyanı.
VII əsrdə buddizm Hindistandan Tibetə keçib və VIII əsrin sonunda burada hakim dinə çevrilib. Buddizm əsasında L.-in formalaşması prosesi də məhz Tibetdə başlanıb. Onun nəzəri əsasları XIV əsrə kimi tərtib olunmuş iki əsas qanunda – Kancur və Tancurda, habelə məşhur lamaların əsərlərində öz əksini tapıb. L.-də həm tərkidünyalıq və seyrçilik, həm də magiya və yerli allahlara etiqad bir-biri ilə çulğaşıb. Bu təlimdə lama kultu mühüm rol oynayır. Hər bir dindarın lamanın şəxsində müəllimə malik olması və sonuncunun bütün məsləhətlərinə sözsüz əməl etməsi L. təliminin əsas tələblərindən sayılır.
Tarix terminləri lüğətilampas
alm. lampassen < fr. lampas – zolaqlı ipək parça
Dünya ordularının əksəriyyətində hərbi qulluqçuların fərqlənmə nişanı.
L. rəngli mahuddan (geniş zolaq formasında) olur və şalvar balaqlarının yan tərəfinə tikilir. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində L. general rütbəli zabitlərin geyim formaları üçün nəzərdə tutulub.
Tarix terminləri lüğətilandqraf
alm. landgraf < land – ölkə + gravo – başçı
Orta əsrlərdə Almaniyada sahib olduğu ərazilərdə ali hakimiyyətə malik, heç bir hersoq və knyaza tabe olmayan qraf titulu.
İlk landqraflıqlar XII əsrdə Almaniyanın cənub-qərbi və orta hissəsində yaranıb. L.-lara ali idarəçilik funksiyaları imperator tərəfindən verilib. Türingiya və Hessen L.-ları daha böyük nüfuza malik olub.
Tarix terminləri lüğətilandrat
alm. landrat < land – ölkə + rat – şura, müşavir
1. Rusiyada 1713–1719-cu illərdə qəza zadəganlarından təyin edilən qubernator yanında müşavir.
L. vəzifəsini I Pyotr təsis edib. Hər quberniyada onun tərkibindəki qəzaların sayından asılı olaraq 8-12 L.-dan ibarət kollegial idarə orqanı yaradılıb. 1719-cu ildə L. hökumət tərəfindən təyin edilən voyevodalarla əvəzlənib.
2. Almaniyada yerli idarəçilik orqanının başçısı.
3. İsveçrənin bəzi kantonlarında qanunverici orqanın adı.
Tarix terminləri lüğətilandsknext
alm. landsknecht < land – ölkə + knecht – muzdur, əsgər
XV–XVII əsrlərdə muzdlu alman piyada döyüşçüsü.
L.-lər orduya öz silahları ilə gəlirdilər. Onların vətəni Şvabiya (Cənubi Almaniya) sayılır. Öncə yadellilərdən fərqləndirmək üçün yalnız Şvabiyadan olan muzdlu döyüşçüləri L. adlandırıblar. Daha sonra bu ifadə bütün muzdlulara aid edilib. XVI əsrdən başlayaraq digər Avropa ölkələrinin (Fransa, Avstriya, İspaniya və s.) ordularında da L. dəstələri meydana gəlib. L.-lər xüsusi amansızlığı (ilk növbədə, dinc əhaliyə münasibətdə) ilə seçiliblər. Otuzillik müharibədən (1618–1648) sonra Avropada nizami orduların yaranması ilə L.-in mövcudluğuna son qoyulub.
Tarix terminləri lüğətilandtaq
alm. Landtag < land – torpaq, ölkə + tag – məclis
1. Bir sıra dövlətlərdə yerli nümayəndəli orqan, parlament.
Almaniyada ərazilərin nümayəndəli orqanına, Lixtenşteyn knyazlığında parlamentə, Avstriyada ərazilərin qanunverici məclisinə L. deyilir.
2. Orta əsr alman dövlətlərində silki nümayəndəli orqan.
İlk belə L.-lar XIII əsrdə meydana gəlib.
3. XVI–XVII əsrlərdə ayrı-ayrı alman knyazlıqlarında yerli hakimiyyət orqanı.
4. 1866-cı ildə formalaşmış Şimali Almaniya İttifaqında Almaniya imperiyası yarananadək (1871) fəaliyyət göstərən nümayəndəli orqan.
Tarix terminləri lüğətilanqobardlar
alm. Langobarde – hərfi mənası: uzunsaqqallılar
German tayfası.
L. eramızın I əsrində Elbanın aşağı axarının sol sahillərində yaşayıblar. IV–V əsrlərdə Dunay çayının orta hövzəsinə doğru hərəkət ediblər. 568-ci ildə onlar İtaliyanın şimalında Lanqobard krallığının əsasını qoyublar. 773–774-cü illərdə Böyük Karl həmin krallığın mövcudluğuna son qoyub.
Tarix terminləri lüğətilapçın
Keçmişdə Azərbaycanda, xüsusilə Naxçıvan və Şəki-Zaqatala bölgələrində geniş yayılmış uzunboğaz ayaqqabı növü.
L.-ın üzlüyü tumac və keçədən, altı isə göndən tikilib. Onu geyərkən boğazının kəsik hissələrini üst-üstə qoymuş, qaytanla dolayaraq bağlamışlar. Dağ kəndlərində bu ayaqqabıdan XX əsrin əvvəllərinədək istifadə olunub.
Tarix terminləri lüğətilaponoid irqi
lat. Lapones – laplandlar + yun. èidos – görünüş, görkəm
Avropoid və monqoloid irqləri arasında orta mövqe tutan Ural irqinin bir tipi.
Alçaq boy, almacıq sümüklərinin irəli çıxması, əyri burun, zəif epikantus və kiçik sifət L.İ.-nin ən səciyyəvi xüsusiyyətləridir. Şimali Avropada məskunlaşmış azsaylı xalq olan saamlar (laplandlar) L.İ.-nin tipik nümayəndələri hesab edilirlər.
Tarix terminləri lüğəti