Tarix terminləri lüğəti

I Dünya müharibəsində (1914–1918) qalib gəlmiş Antanta dövlətlərinin müstəmləkəçilik siyasətinin spesifik forması.

1919-cu ildə tətbiq olunan M.S. Almaniyanın keçmiş müstəmləkələrinin və Osmanlı imperiyası ərazilərinin Antanta dövlətləri arasında bölünməsini rəsmiləşdirib. Hüquqi cəhətdən M.S. Millətlər Cəmiyyəti (1920–1946) nizamnaməsinin 22-ci maddəsində təsbit olunub. Həmin maddədə göstərilir ki, indiyədək “başqa dövlətlərin suverenliyi altında olan ərazilərin xalqları” müharibə nəticəsində bu suverenliyi itirdikləri və “müasir dövrün xüsusilə mürəkkəb şəraitində özlərini müstəqil idarə edə bilmədikləri” səbəbindən Millətlər Cəmiyyəti “göstərilən xalqlar üzərində himayəçiliyi qabaqcıl millətlərə” etibar etməyi məqsədəuyğun sayır. 1946-cı ildə M.S. BMT-nin Beynəlxalq Himayəçilik Sistemi ilə əvəzlənib.

Eramızın əvvəlində Mesopotamiyada meydana gəlmiş, xristianlıq, iudaizm, zərdüştilik və qədim Babil dinləri ünsürlərinin qarışığından ibarət dini təlim.

M. Nur və Zülmət səltənətlərinin qarşıdurmasını ön plana çəkir. İşıqlı qüvvənin təcəssümü Manda de-Xayya (dinin adı da buradan götürülüb) sayılır. Həmin təlimə görə, dünya 4800 il mövcud olacaq və bu zaman yeddi dövrə bölünür. M. tərəfdarları Bibliya peyğəmbərlərindən yalnız Yəhyanı (İoann) həqiqi, İsa Məsihi (Yesua), İbrahimi (Abraham) və Musanı (Moseh) isə yalançı peyğəmbərlər hesab edirlər. Yayıldıqdan az sonra – I əsrdə süquta uğramış M. icmalarının əksəriyyəti dağılıb. Onun tərəfdarlarının çoxu manilərə qoşulub, kiçik bir qrupu isə hazırda İraq və İranda yaşayır.

See also:

• manilik

III əsrdə Yaxın Şərqdə yaranmış, zərdüştilik, mazdeizm, qədim Babil dinləri, buddizm və xristianlığın sintezindən ibarət olan dini təlim.

M. termini təlimin banisi Maninin (təqr. 216–277) adından yaranıb. Mani bütün mövcud dini təlimlərin üstün cəhətlərini birləşdirərək universal və vahid “dünya dini” formalaşdırmaq iddiasında olub. M.-in əsasında dualizm prinsipi – Nur və Zülmət başlanğıclarının mübarizəsi durub. Bu təlim bəşər tarixini nurla zülmətin, xeyirlə şərin, Allahla iblisin mübarizəsi tarixi kimi qiymətləndirib; ətraf aləmə şərin təcəssümü kimi baxıb; dünyanın inkişafının məqsədini insanın qəlbində olan xeyir və nur zərrəciklərinin “xilasında” görüb. M. təliminə görə, nur zərrəciklərini yalnız ifrat dərəcədə tərki-dünyalıq vasitəsilə azad etmək olar, bunun üçünsə pəhriz saxlamaq, kəbindən imtina etmək və s. lazımdır. Hakim dinlərə qarşı çıxdığı üçün M. böyük təzyiqlərə məruz qalıb, buna baxmayaraq, İrandan savayı, Mərkəzi Asiyada, Hindistanda, Çində, Yaxın Şərqdə və Roma imperiyasının şərq əyalətlərində yayılıb, VIII əsrdə hətta Uyğur xaqanlığının rəsmi dini elan edilib. Lakin VIII–IX əsrlərdə digər dinlərin ardıcıl təqibləri nəticəsində M.-in mövcudluğuna son qoyulub. M.-dəki dualizm prinsipi sonralar Avropada və Şərqdə bir çox dini təlimlərə (məs.: məzdəkilik) ciddi təsir göstərib.

M. istehsalı sənayenin inkişafında sadə kooperasiyadan sonra ikinci tarixi mərhələdir. Belə müəssisələr Qərbi Avropa ölkələrində XVI əsrin ortalarından XVIII əsrin sonlarınadək fəaliyyət göstərib. Fəhlələrin və əmək alətlərinin dar ixtisaslaşması ilə səciyyələnən M. ictimai əmək bölgüsünü daha da dərinləşdirərək maşınlı istehsala keçidi hazırlayıb. Azərbaycanda muzdlu əməyə əsaslanan ilk M.-lar XIX əsrin I yarısında yaranıb, həmin əsrin 50–70-ci illərində onları tədricən fabrik-zavod istehsalı əvəzləyib.

Marksizm, stalinizm və ənənəvi Çin fəlsəfəsinin (əsasən, konfusiçilik) təsiri altında formalaşmış M. XX əsrin 60–70-ci illərində Çinin rəsmi ideologiyası olub. Qeyri-iqtisadi məcburiyyət və əməyin mənəvi-ideoloji stimullaşdırılması metodlarına üstünlük verilməsi, şəxsiyyətə pərəstiş, daxili imkanlar və fiziki əməyə əsaslanaraq iqtisadi inkişaf sürətini artırmaq cəhdləri, siyasətdə volyuntarizm onun ən səciyyəvi cəhətləri sayılır. Beynəlxalq kommunist hərəkatında M.-in çoxsaylı tərəfdarları mövcud olub. Müasir dövrdə bu ideologiya dünyanın bir çox ölkələrində, əsasən, tələbə gənclər və ziyalı təbəqəsinin müəyyən qrupları arasında yayılıb. Onlar M.-ə istehlakçı Qərb sivilizasiyasının real alternativi kimi baxırlar. Asiya və Latın Amerikasının bəzi ölkələrində isə uzun illərdir ki, maoçu silahlı qruplaşmalar fəaliyyət göstərirlər.

M.-ın sayı XIV–XV əsrlərdə, xüsusilə 1492-ci il kral fərmanından sonra xeyli artıb. Həmin fərmana görə, iudaizm tərəfdarlarına xristianlığı qəbul etmək, ya da İspaniyadan çıxmaq üçün üç ay vaxt verilib. Bu fərmandan sonra 50 min yəhudi xristianlığı qəbul edib. M. ticarətlə məşğul olub, dövlət vəzifələrində çalışıblar. Yerli feodallar və ruhanilər onların var-dövlətinə həmişə qibtə və qısqanclıqla yanaşıblar. Gizli surətdə iudaizmə etiqadını saxlayan M. isə inkvizisiyanın təqiblərinə məruz qalıblar.

M. vəzifəsi Böyük Karl tərəfindən markaları idarə etmək üçün təsis edilib. Adi qraflara nisbətən M.-lar daha geniş səlahiyyətlərə malik olublar, ilk növbədə, hərbi hakimiyyət onların əlində cəmlənib. Feodalizmin inkişafı ilə M.-lar yarımmüstəqil və müstəqil vilayət sahiblərinə, knyazlara (Almaniyada) çevriliblər. Fransa, İspaniya və İtaliyada M. (markiz) ali zadəgan titullarından biri sayılır.

1. Karolinqlər imperiyasında markqraf termininin sinonimi.

2. Orta əsrlərdə Fransa və İtaliyada (X əsrdən) iyerarxiya nərdivanındakı yerinə görə hersoqla qraf arasında orta mövqe tutan iri feodal.

3. Bir sıra Qərbi Avropa dövlətlərində (Fransa, İtaliya, İspaniya) irsi zadəgan titulu.

1. Orta əsrlərdə Qərbi Avropa ölkələrində qonşuluq icması.

İlk vaxtlar müstəqil olan M. azad kəndli həyətlərini birləşdirib. Torpaq sahələri M.-nın üzvü olan fərdi kəndli ailələrinin xüsusi mülkiyyətində, otlaqlar, meşələr və s. isə ümumi istifadədə olub. Feodalizmin süqutu ilə M. aradan qalxıb.

2. Orta əsrlərdə Karolinqlər imperiyasında və “Müqəddəs Roma imperiyası”nda sərhədyanı bölgələrdə yerləşən möhkəmləndirilmiş iri inzibati dairə.

İlk M.-lar X–XII əsrlərdə yaranıb. M.-ya markqraf başçılıq edib. Feodal münasibətlərinin inkişafı prosesində bu inzibati dairələr iri feodal knyazlıqlarının nüvələrinə çevrilib.

3. Avropanın bir sıra ölkələrinin – Almaniya (2002-ci ilədək), Finlandiya (2002-ci ilədək), Polşa (1917–1924-cü illərdə) və Estoniyanın (1918–1928-ci illərdə), habelə Bosniya və Herseqovinanın pul vahidi.