Lüğət seçin
Tarix terminləri lüğəti
sədulular
Ağrıdağın ətrafında məskunlaşmış və azərbaycanlıların etnogenezində iştirak etmiş türk tayfası.
S. etnonimi XIV əsrin sonlarında Çuxursəd vilayətinin hakimi olmuş Sədin adından yaranıb. Sonralar qonşu ərazilərə köçən S.-ın adı tarixi qaynaqlarda sədulu, sədlu kimi də çəkilir.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətiSəfəvilər
1502–1736-cı illərdə İranda və Azərbaycanda hakimiyyətdə olmuş, eyniadlı dövlətin əsasını qoymuş sülalə.
S.-in başçılıq etdiyi bu dövlət həmin dövrdə Yaxın və Orta Şərqin ən qüdrətli dövlətlərindən biri olub. Tədqiqatçıların böyük əksəriyyətinin fikrincə, S. türk mənşəli olublar. S.-in hakimiyyətdə olduğu dövrü birmənalı dəyərləndirmək olmaz. Bir tərəfdən onların hakimiyyətə gəlməsi ictimai-siyasi, iqtisadi və xüsusilə də hərbi sahədə türklərin rolunun artmasına səbəb olub, Azərbaycan türkcəsinin inkişafına təkan verib. Digər tərəfdən isə İranın islamaqədərki bir çox dini inanclarının öz əksini tapdığı, bu səbəbdən də farsların milli dini hesab edilən şiəliyin dövlət dini elan olunması və Azərbaycan türkləri arasında bərqərar edilməsi sonuncuların kütləvi farslaşmasına təkan verib. Yalnız XIX əsrin ortalarında M.F.Axundovla başlanan milli intibah prosesləri gedişində azərbaycanlıların tamamilə farslaşması təhlükəsi aradan qaldırılıb.
Tarix terminləri lüğətisəfirlik
ər. səfir – elçi
Fövqəladə və səlahiyyətli səfirin başçılıq etdiyi ali səviyyəli diplomatik nümayəndəlik; ölkələr arasında diplomatik əlaqələri təmin etmək məqsədilə bir ölkənin digərinin ərazisində təsis etdiyi qurum.
Nümayəndəliyin yerləşdiyi bina da S. adlanır. Vatikanın diplomatik nümayəndəlikləri – nunsilər S.-yə bərabər tutulur.
Tarix terminləri lüğətisəhəng
Dar boğazı, silindrik gövdəsi, yastı oturacağı olan su qabı.
S.-in qulpu şaquli vəziyyətdə bir tərəfdən qabın ağzına, digər tərəfdən isə gövdəsinə bərkidilir. Onun boğaz və qismən gövdə hissəsi sadə naxışlanır. S., əsasən, misdən (nadir hallarda gildən) düzəldilir. Belə su qabları Şərq və Qafqaz xalqlarının məişətində geniş yayılıb.
Tarix terminləri lüğətisəhm
ər. – hissə, pay
Müəssisənin əmlakının müəyyən hissəsi üzərində mülkiyyət hüququ verən qiymətli kağız.
Hər hansı fiziki və ya hüquqi şəxs əldə etdiyi S.-lərin miqdarından asılı olaraq müəssisədə müvafiq paya yiyələnir. Bu paya uyğun olaraq S. sahibi (səhmdar) müəssisənin gəlirlərinin bölüşdürülməsində, bəzi hallarda idarəçilik məsələlərinin həllində iştirak edir.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətisəhmdar cəmiyyətləri
Nizamnamə kapitalı müəyyən sayda səhmlərə bölünmüş müəssisə; təsərrüfat subyektinin təşkilati-hüquq forması.
Cəmiyyətin iştirakçıları (səhmdarları) onlara məxsus olan qiymətli kağızları digər səhmdarların razılığını almadan başqa hüquqi və ya fiziki şəxslərə verə bilərlərsə (satma, bağışlama, vəsiyyət etmə və s. yolla), bu, “açıq səhmdar cəmiyyəti” sayılır. Səhmdarlarına belə hüquq verilməyən cəmiyyətə isə “qapalı səhmdar cəmiyyəti” deyilir.
Tarix terminləri lüğətisəqləb
Orta əsr ərəb mənbələrində slavyanların adı.
Tədqiqatçıların fikrincə, güman ki, bu termin ərəb dilinə yunan dilindən keçib. Belə ki, VI əsr yunan mənbələrində slavyanlar “sklavin/sklavus” adlandırılıblar. S. sözünə, habelə “mədinət əs-səqalib” (S.-lərin şəhəri), “biləd əs-səqalib” (S.-lərin ölkəsi) kimi terminlərə yazılı mənbələrdə VII əsrdən başlayaraq rast gəlinir.
Tarix terminləri lüğətiSəlcuqlar
Türk-oğuz tayfalar birliyi.
Bu birliyə ona başçılıq etmiş Səlcuqun (təxminən X əsr – XI əsrin əvvəli) adı verilib. S. X əsrdə islamı qəbul ediblər. Öncə onlar Mərkəzi Asiyada, Sırdərya çayı ətrafında məskunlaşıblar, daha sonra sultan titulunu qəbul etmiş Toğrul bəyin (1038–1063) rəhbərliyi altında Xarəzmi, demək olar ki, bütün İranı, eləcə də Azərbaycanı ələ keçiriblər və Yaxın Şərqin ən qüdrətli dövlətlərindən biri olan Səlcuqilər dövlətinin (1038–1157) əsasını qoyublar. Alp Arslanın (1063–1072) dövründə S.-ın mövqeləri daha da möhkəmlənib. 1071–1081-ci illərdə Kiçik Asiyanı da ələ keçirən S. öz siyasi qüdrətlərinin zirvəsinə çatıblar. Lakin feodal pərakəndəliyi dövründə Səlcuqilər dövləti atabəylər tərəfindən idarə olunan ayrı-ayrı sultanlıqlara bölünüb. Tədricən S. ələ keçirdikləri torpaqları itirməyə başlayıblar. XIV əsrin əvvəlində onların əlində yalnız Konya sultanlığı qalıb. S. bir çox türk xalqlarının, o cümlədən azərbaycanlıların etnogenezində iştirak ediblər.
Tarix terminləri lüğətisəlib yürüşləri
ər. səlib – xaç
1096–1270-ci illərdə Fələstindəki müqəddəs yerləri müsəlmanların hakimiyyətindən azad etmək pərdəsi altında Qərbi Avropa feodallarının Yaxın Şərqə işğalçılıq yürüşləri.
XI əsrin sonlarında səlcuqların Kiçik Asiyada bir çox Bizans əyalətlərini və Qüdsü tutması S.Y.-nin başlanmasına rəvac verib. Katolik kilsəsi “İsa Məsihin qəbrini” azad etmək adı ilə bu yürüşlərə güclü dəstək göstərib. Təqribən 200 il ərzində Yaxın Şərqə 8 böyük və çoxlu sayda xırda yürüşlər təşkil olunub. 1095-ci ildə papa II Urbanın elan etdiyi birinci səlib yürüşünə (1096–1099) 100 minədək adam qoşulub. Həmin yürüş 1099-cu ildə Qüdsün tutulması və burada Qüds krallığının yaradılması ilə nəticələnib. İkinci (1147–1149) və üçüncü (1189–1192) S.Y. nəticəsiz bitib. 1199-cu ildə papa III İnnokenti tərəfindən elan olunmuş dördüncü səlib yürüşünün (1202–1204) iştirakçıları isə, əvvəl nəzərdə tutulduğu kimi, Misirə deyil, Dalmasiya və Bizans ərazisinə hücum ediblər. Burada onlar Bizansın paytaxtı Konstantinopol da daxil olmaqla bir sıra xristian şəhərlərini ələ keçirərək qarət ediblər və həmin ərazilərdə Latın imperiyasını yaradıblar. Misirə qarşı təşkil olunan beşinci yürüş (1217–1221) də nəticəsiz bitib. Altıncı səlib yürüşünün (1228–1229) iştirakçıları yenidən Qüdsü tutmağa nail olublar, lakin 1244-cü ildə şəhər müsəlmanlar tərəfindən geri alınıb. Misirə yeddinci yürüş (1248–1254) və Tunisə qarşı təşkil olunmuş səkkizinci yürüş (1270) tam iflasa uğrayıb. 1291-ci ildə səlibçilər bu yürüşlərdə ələ keçirdikləri bütün torpaqları itiriblər. Həm avropalılar, həm də müsəlmanlar tərəfindən böyük insan itkiləri ilə müşayiət olunan S.Y. eyni zamanda Avropaya Şərqin texniki, təsərrüfat, mədəni-məişət nailiyyətlərindən bəhrələnmək imkanı verilib.
Tarix terminləri lüğətisəmavi dinlər
ər. səma – fələk
İudaizm, xristianlıq və islam dinlərinin ümumi adı.
Allah tərəfindən peyğəmbərlər vasitəsilə insanlara vəhylə göndərilən dinlər S.D. hesab olunur. Bəzən onları “ilahi dinlər” də adlandırırlar. S.D. monoteizmə əsaslanır və İbrahim peyğəmbəri birinci olaraq təkallahlığı qəbul etmiş şəxs kimi müqəddəsləşdirir.
Tarix terminləri lüğətisənaye
Maddi istehsalın aparıcı sahəsi; əmək alətləri, xammal, yanacaq, material və enerji istehsalı, meşə tədarükü, eləcə də sənayedə alınmış, yaxud kənd təsərrüfatında hasil edilmiş məhsulun sonrakı emalı ilə məşğul olan müəssisələrin (fabrik, zavod və s.) məcmusu.
S. iki böyük sahəyə bölünür: hasilat S.-si və emaledici S.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətisənaye cəmiyyəti
Bəşər tarixinin inkişafında ənənəvi aqrar cəmiyyətdən (ibtidai icma, quldarlıq, feodalizm dövründən) sonra gələn tarixi mərhələ.
Bu termin “kapitalizm” sözünün sinonimi kimi də işlədilir. Onun müəllifi fransız filosofu A.Sen-Simon (1760–1825) sayılır. İri maşınlı istehsala keçid, urbanizasiya, bazar iqtisadiyyatının bərqərar olması, sahibkarlar və muzdlu işçilərdən ibarət iki əsas sosial təbəqənin formalaşması S.C.-nin ən mühüm xüsusiyyətləri hesab olunur.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti