Tarix terminləri lüğəti

Nitqin hər bir səsini və ya fonemi ayrıca qrafik işarə ilə (hərflə) ifadə edən yazı.

S.Y.-na bəzən hərfi yazı da deyilir. Ən mükəmməl yazı növü olan S.Y.-nın iki növü var: hərfləri samit səsləri ifadə edən konsonant S.Y. (Finikiya, ərəb və s. əlifbalar) və hərfləri həm samit, həm də sait səsləri ifadə edən vokallaşdırılmış S.Y. (yunan, latın və s. əlifbalar). Ən qədim S.Y. təqribən e.ə. II minilliyin II yarısında yaranmış Finikiya əlifbası hesab olunur. Saitləri ifadə edən hərflər isə ilk dəfə yunan əlifbasında meydana gəlib.

See also:

• sillabik yazı
• ideoqrafik yazı
• piktoqrafik yazı

Qədim yunanlar əfsanəvi nəhənglərə (sikloplara) aid edilən Egey mədəniyyətinə (e.ə. III–II minilliklər) aid tikililəri S.T. adlandırıblar. Dünyanın bir çox ölkələrində təsadüf olunan belə abidələrin bir qismi Eneolit dövrünə (e.ə. III minillik), əksər hissəsi isə Son Tunc və Erkən Dəmir dövrlərinə (e.ə. II minilliyin sonu – e.ə. I minilliyin başlanğıcı) aid edilir. Mikena və Tirinfin (Yunanıstan) müdafiə divarları, eləcə də Balear adaları və Maltadakı dini məbədlər ən möhtəşəm S.T. sayılır. Azərbaycanda da (Tovuz, Gədəbəy, Şəmkir, Daşkəsən, Naxçıvan) xeyli sayda S.T. aşkarlanıb. Yerli əhali onları “qalaça”, “düzülü daş” və s. adlandırır.

Öncə dini islahat məqsədi güdən hərəkat kimi meydana gəlmiş S. sonradan müstəqil dinə çevrilib. Pəncab (Hindistan) əhalisinin, demək olar ki, hamısı S. tərəfdarıdır. S.-in banisi Nanak Dev (1469–1539) sayılır. Monoteist din olan S.-də hinduizmin bir çox müddəaları sufilik elementləri ilə ziddiyyətli şəkildə birləşir. Bütpərəstlik təzahürlərini, mürəkkəb mərasimlər və asketizmi rədd edən S. sosial və kasta mənsubiyyətindən asılı olmayaraq bütün insanların Allah qarşısında bərabərliyi prinsipinə əsaslanır.

Bu və ya digər S.-ə mənsubiyyət irsi olub. Müxtəlif S.-lər iyerarxiya qaydasında düzülüb, bu isə onların hüquq və imtiyazlara görə qeyri-bərabərliyini şərtləndirib.

Hər bir işarənin (sillabemin) bir hecanı göstərdiyi yazı növü; dörd əsas yazı tipindən biri.

S.Y.-larda, adətən, 80–120 işarə olur. Bu yazı ideoqrafik və piktoqrafik yazı növlərindən sonra formalaşıb. İlk S.Y. təqribən 5 min il əvvəl Şumerdə yaranıb.

See also:

• səs yazısı
• ideoqrafik yazı

İudaizmdə dindarlar icması və ibadət evi.

İlk S.-lar e.ə. IV əsrdə Fələstində və e.ə. III əsrdə Misirdə yaradılıb. E.ə. 70-ci ildə romalılar tərəfindən Qüds məbədi dağıdıldıqdan sonra dünyanın müxtəlif bölgələrinə səpələnmiş yəhudilər məskunlaşdıqları ölkələrdə S.-lar tikməyə başlayıblar. S.-da dini mərasimlər keçirilir, Bibliya və Talmud oxunaraq şərh olunur.

Ən qədim qazıntı adamlarının – arxantropların nümayəndəsi.

Onun qalıqları ilk dəfə XX əsrin 20-ci illərində Çində aşkarlandığı üçün belə adlandırılıb. S. pitekantropa oxşasa da, ondan daha böyük kəllə sümüyü (təqribən 1400 sm³) ilə fərqlənir. S.-un 400 min ilə yaxın yaşı var.

2. Orta əsrlərdə Qərbi Avropanın feodal dövlətlərində sex və ya gildiyalarda səlahiyyətli şəxs.

3. Yeni dövrdə bəzi ölkələrdə hər hansı qurumun məhkəmə işini aparan vəzifəli şəxs.

4. Müasir dövrdə bir sıra ölkələrdə (məs.: İtaliya və Meksikada) icma özünüidarə orqanının başçısı.

Kartel tipli inhisar birliyi.

S.-a daxil olan müəssisə hüquqi müstəqilliyini və istehsalatda sərbəstliyini saxlayır, lakin kommersiya müstəqilliyini itirir. Bununla da S. karteldən fərqlənir. Belə ki, S.-ın iştirakçılarının (üzvlərinin) istehsal etdikləri məhsulun satışı inhisar birliyinin ümumi mülkiyyəti kimi vahid qurum tərəfindən həyata keçirilir. Həmin qurum həmçinin S. üzvləri üçün xammal alınması ilə məşğul olur. S.-lar, əsasən, eynitipli məhsul istehsal edən müəssisələrdən bazarın inhisara alınması məqsədilə yaradılıb. İlk dəfə onlar XIX əsrin sonunda Fransada meydana çıxıb. XX əsrin 20–40-cı illərində S.-lar xüsusilə geniş yayılıb. Lakin II Dünya müharibəsindən (1939–1945) sonra dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində inhisarçılığa qarşı qəbul edilən qanunlar S.-ların ləğvi ilə nəticələnib.

1. Osmanlı imperiyasında hərbi xidmətə görə sultandan torpaq payı alan və bunun müqabilində müəyyən miqdarda süvari əsgər saxlayaraq dəstəsi ilə yürüşlərdə iştirak edən hərbi-len sahibi.

XV–XVI əsrlərdə S.-lər türk ordusunun əsas hissəsini təşkil ediblər. Formal olaraq S. institutu hərbi-len sisteminin ləğvinə kimi (1834) mövcud olub.

2. Osmanlı imperiyasında XV–XVIII əsrlərdə daimi qoşunların süvari dəstələrində xidmət edən və bunun müqabilində dövlətdən maaş alan əsgər.

3. Hindistanda Avropa (portuqal, fransız və əsasən, ingilis) müstəmləkəçilərinin yerli əhalidən təşkil etdikləri qoşunlarda xidmət edən muzdlu əsgər.