Tarix terminləri lüğəti

tərh

ər. – qurma, rəsmetmə, qoyma

Orta əsrlərdə bəzi Yaxın Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda dövlət xəzinəsini doldurmaq məqsədilə tətbiq edilən feodal qayda-qanunu.

Elxanilər dövründə (1256–1357) T. xüsusilə geniş yayılıb, məcburi xarakter daşıyıb. O, iki formada həyata keçirilib:

a) ölkədə qıtlıq baş verərkən dövlət xəzinəsinə lazım olan hər hansı məhsul, mal, əmtəə və s. əhalidən bazar qiymətindən dəfələrlə ucuz qiymətə alınıb;

b) dövlət anbarları və xəzinələrində toplanmış artıq mallar bazar qiymətindən bir neçə dəfə baha qiymətə satılıb.

tərxan

1. Orta əsrlərdə türk xalqlarında, xüsusən Xəzər xaqanlığında hökmdarların titulu.

2. Cənubi Qafqazda və Orta Asiyada, eləcə də Kazan, Həştərxan və Krım xanlıqlarında feodalların dövlət vergisindən azad edilən mülkü və torpağı.

3. Azərbaycanda Elxanilər dövründə vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad olan kəndli.

4. Orta əsrlərdə ruslarda ümumi-hüquqi akt növlərindən biri: feodallara, habelə əhalinin müəyyən təbəqələrinə vergi və məhkəmə imtiyazları verən fərman.

tərxis

ər. – rüsxət, müsaidə, buraxma

Hərbi qulluqçunun müharibənin bitməsi, həqiqi hərbi xidmət müddətinin başa çatması, xəstəliyi, yaxud ailə vəziyyətinə görə silahlı qüvvələrdən buraxılması.

təriqət

ər. – yol

Müxtəlif dinlərdə, o cümlədən islamda hakim cərəyandan ayrılaraq ona müxalifətdə olan dini qrup və ya icma.

təriqətçilik

ər. təriqət – yol

Müxtəlif dinlərdə hər hansı dini qrup və ya icmanın hakim cərəyandan ayrılaraq ona müxalifətdə olması.

İslam, xristianlıq, buddizm, iudaizm və s. dinlərdə T. özünü göstərir.

təsək

Keçmişdə, əsasən, yaşlı qadınların saçlarını yığcam saxlamaq məqsədilə istifadə etdikləri baş geyimi.

T. yaylıq, kəlağayı və bu kimi baş örtüklərinin altından geyinilib. O, pambıq parçadan, qırmızı və yaşıl məxmərdən tikilib, qabaq kənarına metal bəzək nümunələri bənd edilib. T. Orta Asiyada, Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda geniş yayılıb.

timar

türk. timar

Orta əsrlərdə Osmanlı imperiyasında şərti torpaq sahibliyi.

təzminat

tətil

ər. – dayandırma, fasilə vermə

İşəgötürəndən (sahibkardan) müəyyən güzəştlər əldə etmək məqsədilə işin kütləvi şəkildə dayandırılması.

T.-lərin əməkhaqqının artırılması, iş gününün qısaldılması, əmək şəraitinin yaxşılaşdırılması və bu kimi hədəfləri ola bilər. Onlar daha çox iqtisadi xarakter daşıyır, lakin siyasi T.-lərə də rast gəlinir. Sonuncular, bir qayda olaraq, ümummilli xarakter kəsb edir və müəyyən siyasi dəyişikliklərin həyata keçirilməsi məqsədilə təşkil olunur.

təslim aktı

ər. – etiraf etmə, tabe olma

Qarşı duran tərəflər arasında silahlı mübarizənin dayandırılmasını nəzərdə tutan qeyri-bərabər beynəlxalq saziş forması.

Təslim olan və müvafiq akt imzalayan zaman məğlub tərəf müqaviməti dayandırır, onun bütün silahları, hərbi texnikası, avadanlığı, möhkəmləndirilmiş məntəqələri qalibə verilir, ordunun şəxsi heyəti isə hərbi əsir kimi rəqibin ixtiyarına keçir. II Dünya müharibəsinin (1939–1945) nəticəsində 1945-ci il mayın 7-də imzalanmış Almaniyanın T.A.-nı buna misal göstərmək olar.

timarçı

tiran

yun. tyrannos – amansız, zalım, zülmkar

1. Qədim Yunanıstanda və XIII–XVI əsrlərdə İtaliyanın şəhər-dövlətlərində hakimiyyəti zorakılıqla ələ keçirmiş şəxs.

2. Ölkəni zorakılıqla idarə edən amansız hökmdar, despot.

3. Məcazi mənada: qəddar insan, zalım.

tiraniya

yun. tyrannos – amansız, zalım, zülmkar

1. Qədim Yunanıstanda zorakı yolla qurulmuş və təkbaşına idarəçiliyə əsaslanan dövlət hakimiyyəti forması.

E.ə. VII–VI əsrlərdən e.ə II əsrədək burada mövcud olmuş T.-nın bir neçə tarixi tipini – erkən yunan (və ya böyük), iranpərəst və son yunan (və ya kiçik) T.-larını fərqləndirirlər. Erkən yunan T.-sı e.ə. VII–VI əsrlərdə mövcud olub. İranlıların ələ keçirdiyi Kiçik Asiya və Egey dənizindəki adalarda yerləşən yunan şəhərlərində formalaşmış T.-lar e.ə. VI əsrin sonuna aid edilir. Son yunan T.-ları isə e.ə. V əsrin axırlarında yaranıb və e.ə. II əsrədək mövcud olub.

2. Orta əsrlərdə Şimali və Orta İtaliyanın şəhər-dövlətlərində siyasi quruluş forması.

tiranlıq

titul

lat. titulus – yazı, fəxri ad