Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

badam

amygdalus

Gülçiçəklilər fəsiləsindən ağac cinsi.

Təqribən 40 növü var. Mil kökləri torpağın dərin qatlarına gedir. Yarpaqları növbə ilə düzülür, çiçəkləri ağ, yaxud çəhrayı, beşləçəklidir. Çarpaz tozlanır. Meyvəsinin ləpəsində amiqdalin qlükozidi, quru ləpəsində 6% su, 21% azotlu və 13% azotsuz maddə, 54% yağ, 4% sellüloza, 2% kül var. Göz calağı ilə çoxaldılması daha geniş yayılmışdır. Çalaqaltı olaraq şaftalı, gavalı və alçadan istifadə edilir. Meyvəsi yeyilir.

badamkimilər

lat. prunoideae

İkiləpəlilər sinfinin gülçiçəklilər fəsiləsinin yarımfəsiləsi.

Ən əhəmiyyətli növləri ərik, badam, gavalı, albalı, göyəm, alça və başqalarıdır.

badam böcəyi

carpodis henningi

Sərtqanadlılar dəstəsinin qızılböcəklər fəsiləsindən həşərat növü.

Üstü tərəfdən tutqun qara, uzunluğu 23-30 mm, qanadüstlükləri qalın və xallıdır. Badam, ərik və şaftalıya zərər verir. Sürfəsi ağacın kök boğazının oduncaq hissəsində yaşayır və onu zədələyir. Böcəklər may-iyun aylarında əmələ gəlir. B.B. ilə aqrotexniki, mexaniki və kimyəvi üsullarla mübarizə aparırlar.

badamcıqlar

Limfadenoid toxumadan ibarət badama oxşar törəmələr.

Damaq qövsləri arasında, udlağın tağında və dilin kökündə yerləşir. 2 damaq, 1 udlaq, 2 boru və 1 dil B.-ı var. B. orqanizmi xəstəliktörədən mikroorqanizmlərdən qoruyur və immunitet yaradır. B.-ın iltihabı angina və ya tonzillit adlanır.

badan

bergenia

Daşdələnkimilər fəsiləsindən çoxillik bitki cinsi.

Texniki və dərman bitkisidir. Kökümsovu ətli, gövdəsi qısadır, iri yarpaqları köklərin yaxınlığında rozet əmələ gətirir. Çiçəkləri qırmızı və ya ağ rənglidir. Əsasən Orta və Şərqi Asiyada bitir. Kökümsovunda və yarpaqlarında aşı maddələri var.

badyan

illicum verum

Maqnoliya fəsiləsindən həmşəyaşıl ağac növü.

Ulduzvari cirə, yaxud hind razyanası adı ilə də tanınır. Hündürlüyü 7-8 m, yarpaqlarının uzunluğu 6-8 sm, parlaq, uzunsov, qurtaracağı oxvari, bütövdür.  Yarpaqlarında efir yağı ifraz edən vəziciklər var. Toxumla və vegetativ orqanları ilə çoxaldılır. B. ədviyyat kimi xəmir məhsullarının (qoğal, peçenye, çörək) tərkibinə, həmçinin sərinləşdirici içkilərə və xörəklərin dadının xoş ətirli olması üçün əlavə edilir.

badımcan

solanum melangena

Badımcançiməklilər fəsiləsindən birillik bitki.

Vətəni Hindistandır. İyun-avqust aylarında geniş istahlak olunan tərəvəz bitkisidir. İsti və rütübəti sevir. Kolunun hündürlüyü 80-90 sm-dir. Müxtəlif sortlarında giləmeyvələrinin forması armudvari, silindrik; rəngi qara-bənövşəyi, tünd, ağ və boz-yaşıl ola bilər. Vegetasiya dövrü orta hesabla 4 aydır.  Zərərvericiləri: tarla taxtabitisi, danadişi.

bağ

1. Anatomiyada skeletin hissələrini, yaxud başqa orqanları bir-birinə birləşdirən lif.

Sıx birləşdirici toxumadan ibarət, qaytana və ya lövhəyəbənzər törəmədir. Ucları sümüyə və ya sümüküstlüyünə möhkəm bitişir. B. sümüklərin oynaq səthlərini müəyyən vəziyyətdə saxlayır və oynağın hərəkətini məhdudlaşdırır.

2. Ekologiyada insanın yaratdığı aqrosenoz.

bağ paxlası

Paxlalılar (kəpənəkçiçəklilər) fəsiləsindən birillik yabanı bitki növü.

Gövdəsi 1,5 m-ə qədərdir. Kökü 80-150 sm-ə qədər dərinliyə gedə bilir. Çiçəkləri ağ, yaxud çəhrayı rəngdə olur.

bağacıqlar

Cücülər sinfinin yarımsərtqanadlılar dəstəsindən taxtabiti cinsi.

Görünüşcə tısbağaya oxşayırlar. Uzunluğu 9-12 mm-dir. Dənli bitkilərin zərərvericisidir. Geniş yayılmışdır. Azərbaycanda 4 növü var. B.-la aqrotexniki, mexaniki, kimyəvi və bioloji üsullarla mübarizə aparılır.

bağamburc

viscum

İkiləpəlilər sinfinin bağamburckimilər (öksəotu) fəsiləsindən bitki cinsi.

Bir sıra enliyarpaqlı ağacların budaqları üzərində parazitlik edən kollardır. Dünyada 70 növü vardır. Azərbaycan florasına isə 1 növü daxildir: ağ B.

bağayarpağı

plantago

Eyniadlı fəsilədən birillik və çoxillik ot yaxud yarımkol cinsi.

Çiçəkləri xırda və ikicinsli, meyvəsi qutucuqdur. İkiləpəli bitki olmasına baxmayaraq yarpaqları torvari deyil, paralel damarlanmışdır. Dünya üzrə 250, Azərbaycanda isə 13 növü yayılmışdır. Bitkinin xarakterik iyi yoxdur. Dərman əhəmiyyətlidir. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir. Yarpağındakı aşı maddələri sayəsində xalq təbabətində irinli yaraları, çibanları sağaltmaq üçün istifadə edilir.

bağırsaq

Həzm sistemi üzvlərinin mədə ilə anus arasındakı hissəsi.

B.-lar iki növdür: nazik və yoğun. Nazik B. mədənin çıxacağından onikibarmaq bağırsaqla başlayır. Yaşa görə uzunluğu 6-15 m ola bilər. Yoğun bağırsaq isə 1-2 m-dir. Kor, çənbər və düz bağırsaqlardan ibarətdir. Kor bağırsaq nazik bağırsaqdan sonra başlayır. Düz bağırsaq anusla qurtarır.

bağırsaq çevrilməsi

Kəskin bağırsaq tutulmasının bir forması.

Bağırsaq ilgəyinin öz oxu ətrafında burulması nəticəsində baş verir. Bu zaman bağırsağın qan dövranı və qidalanması pozulur. Bağırsaq çevrilməsi bağırsağın çürüməsinə səbəb ola bilər. Əlamətləri: qarın nahiyəsində şiddətli sancı, qaz və nəcisin xaric olmamasi. Müalicəsi: təcili cərrahi əməliyyat.

bağırsaq çöpü

escherichia coli

İnsan nəcisinin mikroorqanizmi.

Antigen və biokimyəvi xassələrinə görə 2 əsas növə ayrılır. Ucları azca dəyirmi şəklindədir. Qamçıları ilə hərəkət edir. Spor əmələ gətirmir. Aerob yaxud fakultativ anaerobdurlar. İnsanın kor bağırsağında soxulcanabənzər çıxıntıda (appendiks) bağırsaq florasının əsas komponenti kimi yaşayır. B və K vitaminlərinin əmələ gəlməsində, immun reaksiyalarda iştirak edir. Məməlilərin çoxunun, quşların, balıqların, həşəratların bağırsağında daim olur.