Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

dolubuynuzlular

Məməlilər sinfinin cütdırnaqlılar dəstəsinə aid olan cins.

D.-ın ölçüləri müxtəlif olur. Adi maralın uzunluğu 250-265 sm, yerdən yalına qədər 135-155 sm, kütləsi 300-340 kq olduğu halda, buxara maralın bədəninin uzunluğu 78-86 sm, yerdən olan hündürlüyü 56-60 sm və kütləsi 75-100 kq-dır. Nəcib maralın 15-18 növaltı məlumdur. Onlar iri addımlarla addımlayırlar. Sıçrayışları 5-6 metrdir, yaxşı üzürlər. Yaxşı iybilmə və səs eşitmə qabiliyyəti var. Bir dəstədə 3-6 baş maral olur.

dominant gen

lat. “dominante” – üstün

Homoziqot formada olduğu kimi, heteroziqot formada da öz fenotipik əlamətini təzahür edən allel gen.

donor

lat. “donore” – hədiyyə etmək

İnsanın müalicə məqsədilə öz qanını, orqan və toxumasını başqasına – resipiyentə köçürmək üçün razılıq verməsi.

Belə adamlara D. deyilir.

donuzlar

Məməlilər sinfinin gövşəməyən cütdırnaqlılar dəstəsindən ailə.

Təbii yayılma arealı Avrasiya və Afrikadır. İnsanlar vasitəsilə D. dünyanın bütün kontinentlərinə yayılmışlar. Palçıqda eşələnməyi sevirlər. Hər şey yeyirlər.

dovşanlar

Məməlilər sinfinin dovşankimilər dəstəsinə aid olan ailə.

D. və ev D.-ını özündə birləşdirir. D. Avstraliyadan başqa dünyanın hər yerinə yayılmışlar. Uzun qulaqları və qısa quyruğu var. Arxa ətrafları yaxşı inkişaf etmişdir. Sürətlə qaça bilirlər.

dovşanqulağı

bupleurum

Kərəvizkimilər (çətirçiçəkkimilər) fəsiləsindən bitki cinsi.

Hündürlüyü 1,5 metrə çatan birillik otlardır. Azərbaycanda 12 növü yayılmışdır. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi isə dəyirmiyarpaq D.-dır.

doydaqkimilər

Quşlar sinfindən ailə.

D. böyük və orta ölçülü quşlardır. Böyük ölçülülər 20-23 kq, kiçikləri isə 1-2 kq-dır. D. çox yeriyir, bərk qaçır və düşməndən ustalıqla gizlənir. Yemlənmədə bitkilərə üstünlük verirlər. Açıq yerlərdə – çöllərdə, savannalarda, səhra və yarımsəhralarda yaşayırlar. Ailənin 24 növü məlumdur.

döş qəfəsi

İnsanda və onurğalı heyvanlarda döş sümüyü, qabırğalar və onurğa arasında qalan boşluq.

D.Q.-ndə ürək və ağciyərlər yerləşir.

dördayaqlı gənələr

lat. tetrapodili

Hörümçəkkimilər sinfinin gənələr dəstəsinə aid olan fəsiləüstü.

Dünyada 150-dək, Azərbaycanda isə 20-dək növü vardır.

durnalar

Quşlar sinfinə aid olan dəstə.

D. eynicinsli olmayıb ölçüsünə, morfologiyasına və ekoloji xüsusiyyətlərinə görə müxtəlif quşları özündə birləşdirir. 15 növü, 5 cinsi var.

efemer

yun. ephemeros – birgünlük, ömrüaz

Qısamüddətli həyat sürən bitkilər və bəzi heyvanlar.

Səhra, yarımsəhra, bozqır və düzən sahələrin ekoloji şəraitinə uyğunlaşmış, vegetasiya dövrü qısa olan birillik bitkilər qrupu. Yazda və payızda torpaqda nəmlik çox olduqda E. inkişaf edib çiçəkləyir və toxum verir, quraqlıq düşdükdə isə quruyub sakitlik mərhələsinə keçir.  Belə həyat tərzi onların kserofit hala keçməsinin qarşısını alır. Ona görə də E. mezofit və ya ksero-mezofit qrupa daxil olur. E. iki qrupa bölünür: tipik E. və qış E.-i.

exinokokkoz

Dənəvər exinokokk parazitinin törətdiyi xəstəlik.

exolokasiya

Heyvanlarda əks-səda səslərindən istifadə olunması.

Yarasalarda və delfinlərdə güclü inkişaf etmişdir.

ekologiya

yun. “oikos” – ev, vətən; “loqos” – elm

Bitki, heyvan və mikroorqanizmlərin öz aralarında və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqələrini öyrənən biologiyanın bölməsi.

ekoloji piramida

Biosenozda produsentlərdən konsumentlərə və sonra redusentlərə keçdikdə onların biokütləsi, fərdlərin sayı və enerjisinin miqdarını öyrənmə üsulu.