Coğrafiya terminləri lüğəti

Ağırlıq qüvvəsinin təsiri altında (sürüşmə, uçqun və s.), bəzən aşınma nəticəsində yüksək sahələrdən alçaq sahələrə doğru hərəkət edərək yamaclarda və ya dağ ətəklərində toplanan qırıntı materialı.

K.S. –  maddi istehsal prosesini və cəmiyyətin normal həyat fəaliyyətini təmin etmək məqsədilə yaradılmış infrastrukturun tərkib hissəsidir. Maddi istehsal və həyat fəaliyyəti prosesində informasiyanın ötürülməsinə, çatdırılmasına xidmət edən vasitələrin məcmusu da K.S.-nə daxildir.

Üfüqün cəhətlərinə görə istiqaməti müəyyənləşdirmək üçün cihaz.

K.-ın üfüqi vəziyyətdə hərəkət edən maqnitləşmiş əqrəbi həmişə Yerin maqnit qütblərini göstərir.

Ərazinin ardıcıllıqla təkrarlanan iqlim xüsusiyyətlərini, günəş radiasiyası, atmosfer sirkulyasiyası və səth örtüyünün təsiri ilə qanunauyğun surətdə formalaşan hava tiplərinin çoxillik rejimini öyrənən elm sahəsi, iqlimşünaslığın bir qolu.

K.İ.-ın araşdırmalarının nəticələrindən təbabətdə, inşaatda, kənd təsərrüfatında, kurortologiyada və digər sahələrdə geniş istifadə edilir.

Coğrafiyada K. dedikdə məhz su buxarının suya və ya buza çevrilməsi başa düşülür. K., əsasən, temperaturun azalması, təzyiqin artması nəticəsində atmosferdə, müəyyən şəraitlərdə Yerin səthində (cisimlərin üzərində) və altında (süxurların boşluqlarında) baş verir. Atmosferdə su buxarının K.-sı havanın rütubətlə doyduğu şəraitdə başlanır. Havanın temperaturu aşağı düşdükcə o, su buxarı ilə doyma nöqtəsinə (şeh nöqtəsinə) çatır və soyuma prosesi bundan sonra da davam edərsə, havadakı su buxarı K.-ya uğrayır. Nəticədə şeh, duman, bulud yaranır.

Həmçinin bax:

• buddizm
• daosizm

Çox kiçik mineral parçalarının, müxtəlif qırıntıların topa şəklində yığılaraq sementləşməsi nəticəsində əmələ gələn çökmə dağ süxuru.

K.-larda sementləşdirici rolunda dəmir oksidləri, karbonatlar, gil hissəcikləri çıxış edir. Belə süxurlar, bir qayda olaraq, çay, göl kənarlarında, çay vadilərində formalaşır, torpağın en kəsiyində aşkar nəzərə çarpır. Onlar eynicinsli, yaxud mürəkkəb tərkibə, çınqıl, yaxud iri qaya daşı ölçüsünə malik ola bilər.

Yer qabığının əksər hissəsi dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşən ən böyük torpaq parçaları, quru massivləri.

Geologiyada belə torpaq sahələrinin Dünya okeanının altında qalan kənarları və onların üzərində yüksələn adalar da K.-ə aid edilir. Yer kürəsində yeddi K. var: Şimali Amerika, Cənubi Amerika, Avropa, Asiya, Afrika, Avstraliya, Antarktida. K. termini “qitə” və “materik” anlayışlarının sinonimidir. Lakin başqa elmi yanaşma tərzi də mövcuddur. Bu yanaşma tərzinə uyğun olaraq bəzi elmi mənbələrdə K.-lə materik fərqləndirilir: materik dedikdə hər tərəfdən dəniz və okeanlarla əhatə olunmuş ən böyük quru parçaları başa düşülür. Bu halda Dünya okeanı ilə bölünməmiş Avropa və Asiya K.-ləri vahid Avrasiya materiki kimi, Şimali və Cənubi Amerika isə vahid qitə kimi qəbul olunur, beləliklə, Yer 6 qitəyə (Amerika, Avropa, Asiya, Afrika, Avstraliya, Antarktida) və 6 materikə (Şimali Amerika, Cənubi Amerika, Avrasiya, Afrika, Avstraliya, Antarktida) bölünür.

Quruda və kontinental su hövzələrinin dibində (göl, çay, bataqlıq) yığışan çöküntülər.

K.Ç. allüvial (su axınlarının gətirdiyi), eol (küləklərin topladığı), kimyəvi və s. mənşəli olur, yerüstü (superakval), sualtı (subakval), buzlaqaltı (subqlyasial) çöküntülərə ayrılır. Bəzi sualtı çöküntülər (laqun və deltalarda) K.Ç.-lə dəniz çöküntüləri arasında keçid tipini təşkil edir.

1. Bax: hava kütlələri.

2. Bax: mülayim hava kütləsi.

K.İ.-in əsas xüsusiyyəti onun gündəlik və illik amplitudasının böyük olmasıdır. Belə iqlim tipi, əsasən, mülayim və subtropik iqlim qurşaqlarının okean sahilindən uzaqda yerləşən daxili zonalarında yayılıb; məsələn: Baykal gölünün ətrafı, Qərbi Çin, Monqolustan, Şərqi Qazaxıstan, Mərkəzi Asiya və s.

K.S.H. yerləşmə xüsusiyyətlərinə görə səth sularına (çay, bataqlıq və s.) və yeraltı sulara (artezian, mineral sular və s.), mənşəyinə görə süni (kanal, su anbarı) və təbii (göl, qrunt suları) hövzələrə bölünür.