Coğrafiya terminləri lüğəti

Atmosferdə ozonun miqdarını ölçən cihaz.

O.-in iş prinsipi atmosfer təbəqəsindən keçərkən ozonun zəiflətdiyi günəş və ya ay işığının intensivliyinin spektrin ultrabənövşəyi zolağında ölçülməsinə əsaslanır. Ozonun miqdarı cihaza çatan zəifləmiş işığın intensivliyinə görə təyin edilir.

Həmçinin bax:

• ozonosfer

Yerdə həyatı yüksək enerjili ultrabənövşəyi günəş radiasiyasından qoruyan ozon molekullarının sıx olduqları atmosfer qatı.

O. stratosfer təbəqəsinin 12-50 km hündürlüyündə yerləşir. Tropik enliklərdə qalınlığı 25-30 km, mülayim enliklərdə 20-25 km, qütb enliklərində isə 15-20 km arasında dəyişir. Ozon qatının kəşfi XX əsrin əvvəllərində fransız fizikləri Şarl Fabri və Anri Buissonun adı ilə bağlıdır. O. canlı orqanizmlərin həyatı üçün böyük təhlükə törədən yüksək miqdarda ultrabənövşəyi şüaları intensiv udur və təbəqədə temperaturun yüksəlməsinə səbəb olur. Buna görə də O.-i Yerin “qoruyucu örtüyü” adlandırırlar. Sənayenin yüksək inkişafı ilə əlaqədar ozon qatının nazikləşməsi problemi bəşəriyyəti narahat edən məsələlərdən biridir.

Çölşpatları (plagioklazlar) qrupundan süxur əmələ gətirən mineral.

Anortit (10-30%) və albitin (70-90%) izomorf qarışığından ibarətdir.

Olivin qrupuna aid rombik sinqoniyalı mineral.

Rəngi sarımtıl-yaşıl olur. O. süxur əmələ gətirən mineraldır.

Həmçinin bax:

• fayalit
• xrizolit

Çölşpatları qrupundan süxur əmələ gətirən mineral.

Monoklinik sinqoniyada kristallaşır. Prizma formalı kristallar, ikiləşmələr əmələ gətirir. Rəngi açıq-çəhrayı, qonur-sarı, bəzən qırmızı olur.

Tərkibi geniş diapazonda (diabaz-porfirit və spilitlərdən kvarslı keratofirlədərək və peridotitlər və serpentinitlərdən dioritlərə və kvarslı dioritlərədək) dəyişən effuziv və intruziv süxur assosiasiyalarını göstərən termin.

Adətən geosinklinal sistemlərin yaranmasının və inkişafının başlanğıc mərhələlərinin maqmatizm təzahürlərini əks etdirir. “O.” anlayışını ilk dəfə 1905-ci ildə İsveçrə alimi Q.Şteynman işlətmişdir.

Mineral; ağ və qara zolaqlı əqiq.

Məmulat daşı kimi işlədilir. Qara rəngli xalsedonu da çox vaxt O. adlandırırlar.

Dəmir, manqan, alüminium oksidləri və silikatlarından, kalsit, dolomit və s. minerallardan ibarət kürə və ellipsoid formalı çökmə süxur törəməsi.

Konsentrik qatlı və bəzən radial-şüalı quruluşlu olur. Ölçüsü bir neçə mkm-dən 15-25 mm-ə çatır. O.-in mərkəzində mineral və üzvi qalıqların qırıntıları, yaxud qaz qabarcıqları olur. Dəmirli O. dəmir filizinin bir növüdür.

Həmçinin bax:

• pizolit

Amorf silisium-oksiddən, orqanizm qalıqları, gilli maddələr və mineral dənələrindən ibarət çökmə süxur.

Rəngi açıq-bozdan tünd-boza, qarayadək dəyişir. Yüksək adsorbsiya xassəsinə malikdir. Tikintidə və adsorbent kimi işlədilir.

Epidot qrupundan monoklinik sinqoniyalı mineral.

Prizmatik kristallar, dənəli aqreqatlar və s. əmələ gətirir. Rəngi qatranı-qara və ya sarımtıl-qonur olur. Radioaktivdir. Peqmatit damarlarında, qranitlərdə rast gəlir.

Püskürmə süxurların (qranit, kvarslı diorit və s.) dəyişməsi (metamorfizmi) nəticəsində əmələ gələn süxur.

Uran mikaları qrupundan mineral.

Tetraqonal sinqoniyada kristallaşır. Lövhəcik, mikayabənzər, kvadrat formalı kristallar əmələ gətirir. Pulcuqlu aqreqatları da rast gəlir. Rəngi limonu-sarı, kükürdü-sarı, nadir hallarda yaşılımtıl olur. Kəskin radioaktivdir. Uran filizidir.

Naftidlər (bitumlar) qrupuna aid mineral.

Tərkibindəki yağlı və qatranlı maddələrin miqdarından asılı olaraq rəngi açıq-sarıdan qarayadək, konsistensiyası yumşaqdan bərkə, bəzən kövrəyədək dəyişir. Neft qoxusu verir. Ətriyyat, lak və boya sənayesində, yaxma və kosmetik yağların hazırlanmasında, tibdə istifadə olunur.

Təbəqəli, məsaməli, axın formalı aqreqatlar əmələ gətirən mineral.

Ağ, sarı, qonur və s. rənglərdə olur. Növləri: hidrofan O. (tutqun, məsaməli), nəcib O. (şəffaf), südlü O. (südü-ağ) və s. Silikatların dağılmasından əmələ gəlir. O. bəzi orqanizmlərin skeletini təşkil edir. Nəcib O. qiymətli bəzək daşıdır.

Həmçinin bax:

• qeyzerit

Həmçinin bax:

• ilmenit
• kvars