Coğrafiya terminləri lüğəti

Xırda qırıntılı kövrək və dənəvər çökmə süxur.

Q. fiziki aşınma nəticəsində yaranır, ölçüsü 0,1 mm-dən 1 mm-ə qədər olan müxtəlif mineral (kvars, çölşpatı və s.) və süxur qırıntılarından ibarət olur. Q.-lar əmələgəlmə şəraitinə görə çay, göl, buzlaq, dəniz, eol mənşəli olur.

Bax: burulğan.

Atmosfer yağıntılarının olmaması və ya normadan az düşməsi nəticəsində torpağın su ehtiyatlarının azalması.

Q., əsasən, yazda və payızda yağıntının normadan çox aşağı, hava temperaturunun xeyli yüksək, rütubətliliyinin isə az olduğu uzun dövrdə yaranır. Q.-da torpaqdakı rütubət ehtiyatı buxarlanmaya və transpirasiyaya sərf olunaraq qurtarır, bitkilərin normal inkişafı üçün əlverişsiz şərait yaranır, normal fotosintez prosesi pozulur, nəticədə tarla, otlaq və biçənəklərdə məhsul azalır, yaxud tamamilə məhv olur. Belə yerlərdə süni suvarma, tarlaqoruyucu meşə zolaqlarının salınması, quraqlığadavamlı bitkilərin əkilməsi müsbət nəticələr verir.

Avrasiyanın və Şimali Amerikanın çöllükləri Q.Z.-lara misaldır. Belə zonalara semiarid iqlim forması səciyyəvi olduğu üçün onlara semiarid zonalar da deyilir.

Bax: saat qurşağı.

1. Nadir hallarda müşahidə edilən güclü leysan yağışları dövründə (bəzən bir neçə il fasilələrlə) qısamüddətli su axını ilə səciyyələnən arid səhra dərəsi.

2. İqlimin dəyişməsi, qrunt suları səviyyəsinin aşağı düşməsi və s. səbəblərdən su axınından məhrum olmuş dərə.

Gətirdiyi hava kütləsinin temperaturu yüksək (+35-40°), nisbi rütubətlilik səviyyəsi aşağı olan külək.

Belə külək buxarlanmanı sürətləndirir, torpağı qurudur və bitkiləri məhv edir. Q.K.-lər daha çox yarımsəhra və səhra iqlimi yayılan ərazilərdə (Ərəbistan yarımadası, Böyük Səhra, Meksika yaylası, Turan ovalığı və s.) yaranır.

Həmçinin bax:

• su nəqliyyatı
• hava nəqliyyatı

Dünyanın bütün çaylarının yataqlarında 2100 km³, göllərində 230 min km³, buzlaqlarda 24 milyon km³, Yer qabığında isə 60 milyon km³ su var. Q.S. hidrosferin təxminən 3,5%-ni təşkil edir. İqlim və relyef Q.S.-nın qeyri-bərabər paylanmasına təsir göstərən əsas amillərdir.

Həmçinin bax:

• daxili sular
• kontinental su hövzələri
• səth suları

Bax: yarımkürə.

Q.Y.-lar az-az düşən yağışların əmələ gətirdiyi müvəqqəti axınların yataqları olub quraq iqlim zonaları üçün xarakterikdir. Q.Y.-lara Afrika və Ərəbistanda vadi, Avstraliyada krik, Orta Asiyada uzboy deyilir. Onların bəziləri keçmiş humid iqlim çaylarının yataqları olub.

Quru sularının mənşəyini, xassələrini, dinamikasını, həmçinin coğrafi təbəqənin digər komponentləri ilə əlaqələrini öyrənən elm sahəsi, hidrologiyanın bir bölməsi.

Q.H., öz növbəsində, potamologiya, limnologiya və bataqlıqşünaslıq kimi sahələrə ayrılır.

Onun okean və dənizlərə aid hissəsi batiqrafik əyri adlanır. Q.H.Ə.-ni qurmaq üçün ən xarakterik hündürlüklər arasında sahələr izogipslər üzrə ölçülür, cədvəl tərtib edilir. Bu cədvəldə ordinat oxu üzərində 0 m-dən yuxarıda yerləşən yüksəkliklər, absis oxu üzərində isə kvadrat kilometrlə və ya faizlə sahələr qeyd olunur. Q.H.Ə. göstərir ki, Yer relyefinin 80%-ni okean dibi, şelf və quru düzənlikləri, alçaq platolar təşkil edir. Qurunun orta hündürlüyü isə 875 m-dir. Ayrı-ayrı materik və ya rayonların quru sahələri üçün hipsoqrafik əyri qurmaq mümkündür. İlk dəfə Q.H.Ə.-ni 1883-cü ildə fransız geoloqu Albert Lapparan tərtib edib.

Bu nöqtələrdə Yerin xəyali oxu Yer səthi ilə kəsişir. Yer Q.-də ancaq bir cəhət var: Şimal Q.-də dayanan adamın hər tərəfi cənub, Cənub Q.-də dayanan adamın hər tərəfi şimal olur. Yer Q.-də vaxtın gündüz və gecə, gün və ay bölgüsü yoxdur, çünki günəş ilin bir yarısını üfüqün arxasına keçmir, digər yarısında isə üfüqün arxasından görünmür. Şimal Q.-ü üzərində səmada qütb ulduzu yerləşir və ona görə cəhətləri təyin etmək olur.

Həmçinin bax:

• Şimal qütbü
• Cənub qütbü

Şimal yarımkürəsində Q.D.-ndən şimala doğru qış gündönümündə (21-22 dekabr) günəş çıxmır, yay gündönümündə (21-22 iyun) isə batmır. Cənub yarımkürəsində bu proses əksinə baş verir. Qütb işıqlanma qurşaqlarının sərhədləri də Q.D.-lərindən keçir.