Coğrafiya terminləri lüğəti

Bütünlüklə Yer kürəsində, ayrı-ayrı regionlarda Yer qabığının quruluşunu, onun inkişafının başlıca mərhələlərini əks etdirən xəritə.

T.X. geoloji xəritə üzərində çəkilir. O, Yer qabığının bu və ya digər sahəsinin geosinklinal, yəni yüksək mütəhərrik vəziyyətdən nisbətən möhkəm və sabit qırışıqlıq vəziyyətinə keçməsi vaxtına (qırışıqlıq epoxasının yaşına) görə aparılan rayonlaşdırma prinsipi əsasında tərtib olunur.

T.Ö. on, yüz kilometrlərlə ərazini əhatə edə bilər. Hərəkətə gəlmiş süxurlar alloxton, onların altında qalmış, özül təşkil edən süxurlar avtoxton adlanır. Bəzi sahələrdə avtoxtonlar T.Ö. təşkil edən alloxtonların arasından üzə çıxır və tektonik pəncərələr yaradır. Bəzən isə zaman keçdikcə T.Ö. dağılır və alloxtonlar avtoxtonların arasında qaya-adacıqlar şəklində qalır. Belə adacıqlara klipplər, yaxud tektonik qalıqlar deyilir. T.Ö.-lərə müxtəlif yaşlı geosinklinal sistemlərin ərazisində rast gəlinir. Onlar ilk dəfə XIX əsrin sonlarında Alp dağlarında aşkar olunub. Azərbaycanda T.Ö.-ləri İsmayıllı və Şamaxı rayonlarının ərazisində görmək mümkündür.

Bax: tektonik örtük.

Yer qabığının strukturu və onun strukturunda baş verən dəyişikliklərlə əlaqədar proseslər; məs.: dağəmələgəlmə – T.P.-dir.

Bax: tektonik qırılma.

Yer qabığının quruluşunu, tektonik hərəkətlərin təsiri altında dəyişməsini, Yer səthində dağəmələgəlmə proseslərini, materiklərin və okean çökəkliklərinin yaranması şəraitini və tarixini, müxtəlif struktur elementlərinin formalaşması qanunauyğunluqlarını öyrənən elm sahəsi.

T. geologiyanın bir bölməsidir və öz növbəsində ümumi, yaxud morfoloji T., regional T., tarixi T., nəzəri və ya genetik T., eksperimental T. həmçinin neotektonika kimi şöbələrə ayrılır.

Tektonik, maqmatik və metamorfik proseslərin baş verdiyi, Yer qabığını və yuxarı mantiyanı əhatə edən Yer təbəqəsi.

T. onu təşkil edən süxurların tərkibinin və fiziki xassələrinin müxtəlifliyi ilə səciyyələnir.

Eyni sahəyə aid xəritələrdən tərtib edilmiş coğrafiya atlasları.

T.A.-da, əsasən, bir coğrafi komponent əks olunur (məs.: geoloji atlaslar, iqlim atlasları, geobotanika atlasları).

2. Məhəllin orta çoxillik temperaturunun həmin coğrafi en dairəsinin orta çoxillik temperaturundan kənara çıxması.

Atmosferin bəzi təbəqələrində yüksəklik artdıqca havanın temperaturunun yüksəlməsi.

T.İ. Yerə yaxın atmosfer təbəqəsində və sərbəst atmosferdə müşahidə edilir, inversiya qatının qalınlığı, həmçinin bu qatda baş verən temperatur sıçrayışı ilə xarakterizə olunur. Yerə yaxın təbəqədə T.İ. qatının qalınlığı onlarca, bəzən yüzlərcə (məs.: Antarktidada) metrə çatır. Temperatur sıçrayışı 15-20°C-yədək olur və əsasən, radiasiya səbəbindən yaranır. T.İ. termodinamik proseslər nəticəsində stratosferdə, termosferdə və ekzosferdə də baş verir, atmosferdə istilik və rütubət mübadiləsində əhəmiyyətli rol oynayır.

T.-da siyasi və dini hakimiyyət bir əldə cəmlənir. T. monarxiyanın bir növüdür, XXI əsrin əvvəllərində dünyada belə ölkələr azdır, onlara müsəlman ölkələrindən Səudiyyə Ərəbistanı, xristian ölkələrindən Vatikan misal ola bilər.

Bax: bulaq.