Coğrafiya terminləri lüğəti

Yerin coğrafi təbəqəsinin və onun struktur hissələrinin inkişaf qanunauyğunluqlarını öyrənən təbiət elmləri kompleksi.

F.C. elmləri qrupuna təbii mühitin ayrı-ayrı komponentlərini tədqiq edən elmlər – geomorfologiya, iqlimşünaslıq, hidrologiya, okeanologiya, qlyasiologiya, geokriologiya, limnologiya, torpaq coğrafiyası, biocoğrafiya və s. daxildir. Bununla yanaşı, F.C.-nın əsas vəzifəsi coğrafi təbəqənin komponentləri arasında enerji və maddələr mübadiləsini, onlarda baş verən struktur dəyişikliklərini, təbii-ərazi komplekslərini, bu komplekslərdən səmərəli istifadə yollarını və s.-ni öyrənməkdən ibarətdir. F.C.-nın tədqiqatlarında təbiətin mühafizəsi və ekologiyanın müasir problemləri xüsusi yer tutur.

Bax: coğrafi qurşaq.

Geoloji strukturun, yaxud onun əsas elementlərinin eyniliyi, tektonik və atmosfer proseslərinin oxşarlığı, makrorelyefin ümumiliyi ilə xarakterizə olunan ərazi vahidi, materikin bir hissəsi.

F.-C.Ö. fiziki-coğrafi rayonlaşdırmanın ikinci ən böyük azonal vahididir (o, bir neçə coğrafi qurşaqda yerləşə bilər), fiziki-coğrafi sektorun tərkibinə daxildir və öz növbəsində fiziki-coğrafi vilayətlərə, əyalətlərə, rayonlara bölünür. Çox zaman bir neçə ölkə bir F.-C.Ö. təşkil edir (məs.: Britaniya adaları, Pireney yarımadası, Balkan yarımadası), yaxud əksinə, bir ölkə bir neçə F.-C.Ö.-yə bölünür (məs.: Rusiyada Ural, Şərqi Sibir, Orta Sibir, Baykal dağ ölkəsi, Altay-Sayan dağ ölkəsi və s.).

Coğrafi qabıqda və landşaftda təbii hadisələrin ardıcıl dəyişməsi.

F.-C.P. maddələr, enerji və informasiya mübadiləsi ilə müşayiət olunur və çox vaxt landşaftın müəyyən xüsusiyyətlərinin dəyişməsi ilə nəticələnir. F.-C.P.-ə geomorfoloji, hidroloji, iqlim, bioloji və landşaft prosesləri aiddir.

Fiziki-coğrafi qurşaq və zona – zonal rayonlaşdırmada fiziki-coğrafi sektor və ölkə isə azonal rayonlaşdırmada ən böyük ərazi vahidləri kimi götürülür.

Rütubətdən, iqlimdən, okean axınları və cərəyanlarının təsirindən asılı olaraq təbiət hadisələrinin özünəməxsus ritmikliyi ilə fərqlənən iri materik sahələri.

F.-C.S. – fiziki-coğrafi rayonlaşdırmanın ən böyük azonal ərazi vahididir və müxtəlif coğrafi zonaları özlərində birləşdirə bilər. Adətən, materiklər qərbi okeanətrafı, materikdaxili, şərqi okeanətrafı sektorlara, bəzən həmçinin onların arasında yerləşən keçid sektorlarına bölünür.

Həmçinin bax:

• fiziki-coğrafi ölkə

Bax: coğrafi zona.

Litosfer, hidrosfer və atmosferdən ibarət Yer qatları və örtüyü.

Müəyyən ərazi, ekosistem və ya biosenozun bitki növlərinin məcmusu.

Hər hansı keçmiş geoloji dövrdə yaşamış, süxurların və ya çöküntü qatlarının arasından qalıqları tapılmış bitki orqanizmləri kompleksi də öz dövrünün F.-sını təşkil edir. Fauna kimi F. da avtoxtonlardan (tarixən bir yerdə inkişaf etmiş bitkilərdən) və immiqrantlardan (gəlmə, gətirilmiş bitki növlərindən) ibarətdir. Ayrı-ayrı materiklərin, rayonların, ölkələrin, okeanların, dənizlərin, çayların öz spesifik F.-sı ola bilər. F. termini ayrı-ayrı bitki növlərinə də şamil edilir.

Həmçinin bax:

• flora rayonlaşdırması

Yer səthinin, qurunun və Dünya okeanının xarakterik bitki aləminə, endemik cinslərin mövcudluğuna, onların inkişaf tarixinə, yayılma xüsusiyyətlərinə görə fərqləndirilən böyük ərazi vahidlərinə, akvatoriya sahələrinə bölünməsi.

F.R.-nda Yer səthi floristik region, vilayət, əyalət və bu kimi bir-biri ilə əlaqəli hissələrə ayrılır.

Küləyin istiqamətini müəyyənləşdirmək üçün istifadə olunan meteoroloji cihaz.

F. şaquli ox üzərində yerləşdirilmiş və küləyin əsdiyi səmtə dönən metal lövhədən (bayraqdan) ibarətdir.

Adətən, canlı orqanizmlərin süxurlarda aşkar edilən daşlaşmış qalıqlarına və onların həyat fəaliyyətinin izlərinə aid edilir.

Biosferin günəş şüaları ilə işıqlandırılan qatları.

F.-ə qurunun səthi və hidrosferin üst qatı daxildir.

F.-nın bir şöbəsi fotoşəkillərin təhlili əsasında xəritə və planların tərtibi ilə, digər şöbəsi (tətbiqi F.) tikinti, arxeologiya, kriminalistika və s.-də praktik məsələlərin həlli ilə məşğul olur. Fotoşəkillərdən topoqrafik xəritələrin yaradılması üçün istifadə etmək təklifini ilk dəfə XIX əsrin ortalarında fransız geodezisti Dominik Araqo irəli sürüb.

Yer səthinin kartoqrafik məqsədlər üçün hazırlanmış dəqiq fotoqrafik planı.

F. xüsusi cihazlarda üfüqi vəziyyətə və eyni miqyasa salınmış fotoşəkilləri deformasiya olunmayan lövhə üzərinə yerləşdirməklə hazırlanır.

Həmçinin bax:

• fototopoqrafiya