Lüğət seçin
Coğrafiya terminləri lüğəti
amplituda
lat. amplitudo – kəmiyyət
1. Hər hansı dəyişən kəmiyyətin – təzyiqin, temperaturun, hündürlüyün və s. – müəyyən müddət ərzində maksimum və minimum göstəriciləri arasındakı fərq.
Məsələn, illik temperatur A.-sının ən böyük qiyməti Yakutiyada, ən kiçik qiyməti isə ekvatorial enlik üzərində müşahidə olunur. Sutkalıq temperatur A.-sının ən böyük qiyməti Böyük Səhrada, Ərəbistan yarımadası və Meksika yaylasında qeydə alınır və s.
2. Hər hansı tarazlıq vəziyyətdən, yaxud orta kəmiyyətdən yayınmanın maksimum həddi.
Məsələn, seysmik dalğanın təsiri altında mühitin hissəciklərinin tarazlıq vəziyyətindən kənara çıxdığı məsafə dalğanın A.-sı adlanır.
Coğrafiya terminləri lüğətiana süxur
Dağ süxurlarının torpaqəmələgətirmə prosesində iştirak edən üst qatı.
Bu qat bioloji və biokimyəvi proseslər nəticəsində, həmçinin insan fəaliyyətinin təsiri altında qismən torpağa çevrilir. A.S. bərk və aşınmış narın qırıntılardan ibarət olur. A.S.-un kimyəvi xassəsi, mineraloji və mexaniki tərkibi onun üzərində əmələ gələn torpağın xassəsinə və münbitliyinə böyük təsir göstərir.
Coğrafiya terminləri lüğətiandezit
And dağlarının adından
Tərkibinin üçdə ikiyə qədəri silisium-oksiddən ibarət vulkanik dağ süxuru.
A.-in rəngi boz və tünd-qara olur. Ondan tikinti işlərində, digər sənaye sahələrində geniş istifadə edilir. Əsas A. yataqları Kamçatka və Krım yarımadalarında, Kuril adalarında, Mərkəzi Asiya və Gürcüstanda yerləşir.
Coğrafiya terminləri lüğətianemometr
yun. anemos – külək + yun. metron – ölçürəm
Küləyin, həmçinin tunellərdə, borularda hava və qaz axınlarının sürətini ölçən cihaz.
Müxtəlif A.-lər mövcuddur, lakin dinamik və statik sistemli A.-lər daha geniş yayılıb. Dinamik A. küləyin sürətini cihazın qanadlı təkərciyinin fırlanma tezliyinə görə ölçür. Statik A. isə sürəti küləyin xüsusi lövhəciyə göstərdiyi təzyiq əsasında müəyyənləşdirir.
Coğrafiya terminləri lüğətianklav
lat. en – içəri + lat. clavis – açar
Hər tərəfdən başqa dövlətin ərazisi ilə əhatə olunmuş dövlətin ərazisi və ya onun bir hissəsi.
Məsələn, İtaliya ərazisində San-Marino, Vatikan, CAR-ın ərazisində Svazilend A.-dır. A.-ın bir tərəfdən dənizlə əlaqəsi olduqda (məs.: Portuqaliya) ona yarımanklav deyilir.
Coğrafiya terminləri lüğətianomaliya
yun. a – inkar şəkilçisi + yun. nomos – qanun
Proseslərin, hadisələrin müəyyən bir ərazi üçün xarakterik olmayan istiqamətə yönəlməsi, göstəricilərin normadan kənara çıxması.
Məntəqədə meteoroloji elementlərin (külək, təzyiq və s.) çoxillik normadan fərqli qiymət alması A. yaradır; məsələn, ərazinin orta aylıq temperaturunun səciyyəvi haldan (normadan) xeyli yüksək olması A. istilər adlanır.
Coğrafiya terminləri lüğətiAntarktika
yun. anti – əks + yun. arktikos – şimal
Cənub qütbü sahəsində yerləşən, Antarktidanı, habelə Atlantik, Hind və Sakit okeanların (adaları ilə birlikdə) Antarktidaya yaxın hissələrini əhatə edən fiziki-coğrafi ərazi.
Bu ərazi 48-60° cənub enliklərindən cənuba doğru 52,5 mln. km2 sahə tutur. A.-nın hüquqi vəziyyəti 1959-cu ildə bağlanmış beynəlxalq müqavilə üzrə müəyyənləşdirilib: müqaviləyə əsasən, dünya dövlətləri A.-dan yalnız sülh məqsədləri ilə istifadə edə, burada sərbəst surətdə elmi tədqiqatlar apara bilərlər.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətiAntarktika antisiklonu
yun. anti – əks + yun. arktikos – şimal + anti + yun. kyklon – fırlanan
Antarktida üzərində qapalı yüksək təzyiq sahəsi.
Bu antisiklon atmosferin çoxillik təzyiq xəritələrində qabarıq nəzərə çarpır. A.A. Cənubi Amerika materikinin cənub rayonlarına və bəzi okean adalarına təsir göstərir və daxil olduğu ərazilərdə quraq, yağıntısız hava şəraiti yaradır: burada yay fəslində kəskin istilər, qış fəslində isə kəskin şaxtalar müşahidə olunur.
Coğrafiya terminləri lüğətiAntarktika iqlimi
Antarktidanın və onun okean sahillərinin sərt soyuq iqlimi.
Burada qışın orta temperaturu -70°C, yayın orta temperaturu -30°C təşkil edir, mütləq minimum isə -91,2°C səviyyəsində qeydə alınıb. A.İ. şəraitində orta illik yağıntılar çox azdır (sahildə 300-400 mm, materikin mərkəzinə doğru 50 mm və daha az). Ərazinin canlı aləmi olduqca kasıbdır, okean sahilində iqlim nisbətən yumşaq olduğu üçün morjlar, suitilər, balinalar və s. heyvanlar yaşayır. Antarktida materikinin buzsuz sahələrində və ətraf adalarda örtük əmələ gətirməyən şibyə, mamır və yosunlar bitir.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğətiAntarktika qurşağı
Yerin ən cənub coğrafi qurşağı.
A.Q. bütövlükdə Antarktidanı, ətraf adaları və ətraf su akvatoriyasını əhatə edir. Su akvatoriyasında A.Q.-nın sərhədi, adətən, yanvar ayının (ilin ən isti ayı) izotermi üzrə müəyyənləşdirilir. Bu qurşağın iqlimi olduqca sərt, radiasiya balansı və orta aylıq temperaturları mənfi işarəlidir. Materikin əksər hissəsi qalın buz qatı altındadır – A.Q.-nda Yer kürəsinin buzlaq sahəsinin 85%-dən çoxu cəmləşib. Sahilə yaxın yerlərdə süxurların üzə çıxdığı, bəzən bir neçə yüz km2-lik ərazilərə rast gəlinir. Dağlıq hissələrdə isə buzlaq örtüyü üzərində yüksələn qayalar – nunataklar görsənir. Bu iqlim qurşağında çay yoxdur, göllər, əsasən, materikin sahillərinə yaxın yerləşir, onların bir çoxunun yayda da donu açılmır. Antarktidanın buzsuz sahələrində və ətraf adalarda örtük əmələ gətirməyən şibyə, mamır və yosunlar bitir.
Həmçinin bax:
Coğrafiya terminləri lüğəti