Tarix terminləri lüğəti

XIV əsrin ortalarından Osmanlı ordusunda baş hakim, hərbi məhkəmənin rəhbəri, sultan divanının üzvü.

Q. divana daxil olan şikayətlərə, XVI əsrin ortalarına – şeyxülislam vəzifəsi təsis edilənədək isə həm də dini işlərə baxıb. Sultan II Mahmudun (1808–1839) hərbi islahatlarından sonra Q. əvvəlki geniş səlahiyyətlərini itirib, lakin 1922-ci ildə Türkiyədə sultanlıq ləğv edilənə qədər yüksək dini rütbə kimi qalıb.

Müsəlman ölkələrində şəriət mühakiməsini həyata keçirən hakim.

Orta əsrlərdə Q. həmçinin mülki və cinayət işlərinə dair hökmlərin icrasına nəzarət, notarius funksiyalarını həyata keçirib, yetimlərə qəyyumluq edib. IX əsrdən Q.-nı xəlifə, sonrakı dövrlərdə isə dövlət başçısı təyin edib. XIX əsrin əvvəlində rus işğalından sonra Azərbaycanda Q.-nın funksiyası ailə, din və qismən vərəsəlik məsələləri ilə məhdudlaşdırılıb. Dünyəvi məhkəmə sisteminin inkişafı ilə əlaqədar analoji proses digər müsəlman ölkələrində də baş verib. XX əsrdə bir çox müsəlman ölkələrində (Misir, Tunis, Türkiyə və s.) şəriət məhkəməsinin ləğvi ilə Q. institutu da aradan qalxıb.

Bəzi ölkələrdə sərhədləri qorumaq və xalq üsyanlarını yatırmaq üçün, əsasən, yoxsullardan və marginal qrupların nümayəndələrindən ibarət xüsusi Q. dəstələri təşkil edilib.

2. Bir sıra müsəlman ölkələrində xüsusilə fərqlənən hərbi sərkərdələrə verilən fəxri titul.

Misal: Sakarya döyüşündə (avqust-sentyabr 1921) qələbəyə görə Türkiyə Böyük Millət Məclisi Mustafa Kamal Atatürkə Q. titulu verib. 1934-cü ildə Türkiyədə bu titul ləğv edilib.

Bax: qazbeki.

İbtidai icma quruluşu dövründə insanların ictimai birliyinin əsas forması.

Q.-nin Erkən Paleolitdən Son Paleolitə keçid dövründə formalaşdığı ehtimal edilir. Qan qohumluğuna əsaslanan və qohum ailələrin birliyindən yaranan Q.-nin əsas əlaməti ekzoqamiya olub. Bu səbəbdən biri digərindən təcrid olunmuş vəziyyətdə yaşaya bilməyən müxtəlif Q.-lər tədricən tayfalarda birləşiblər. Öncə tayfa bir-biri ilə nikah münasibətlərinə girmiş iki Q.-nin üzvlərindən ibarət olub. Sonradan böyümə və parçalanma nəticəsində tayfanı təşkil edən Q.-lərin sayı artıb. Alimlər Q.-nin yalnız son formalarını tədqiq edə bildikləri üçün onun inkişaf tarixi, başlıca funksiyaları barədə mübahisələr hələ də qalmaqdadır. Əksər tədqiqatçılar Q.-ni ümumi əmlaka malik qohumların istehsal kollektivi hesab edirlər, lakin bəzi alimlər onun, əsasən, nikah münasibətlərini tənzimləyən institut olduğunu bildirirlər. “Divanü lüğat-it-türk”də Q. “boy” adlandırılır. Bir sıra türk dillərində “boy” sözü Q. termininin sinonimi kimi işlənir.

See also:

• qəbilə icması

Q.İ.-nda qan qohumluğuna malik insanlar birləşiblər. Onların birliyi kollektiv əməyə, kollektiv istehlaka, torpaq və əmək (ov) alətləri üzərində ümumi mülkiyyətə əsaslanıb. Çünki həmin dövrdə iri heyvanların ovlanması, meşələrin təmizlənməsi, primitiv əmək alətləri ilə əkinçilik böyük kollektiv səylər tələb edib. Lakin metal alətlərin, ilk növbədə, dəmir gavahın, toxa, bel və baltanın, habelə ox və kamanın, polad silahların meydana gəlməsi ilə belə kollektiv səylərə ehtiyac azalmağa başlayıb. Bu da Q.İ.-nın tədricən qonşuluq icması ilə əvəzlənməsi prosesinə təkan verib. Q.İ.-nda sosial bərabərliyin hökm sürdüyü güman edilir.

See also:

• qəbilə

VII əsrdə İraqda meydana gəlmiş Q.-ə görə, insan öz düşüncə və hərəkətlərində tam sərbəstdir və onların idarə olunmasında Allahın heç bir iştirakı yoxdur. Q. tərəfdarları iddia edirlər ki, Allah insanın bu və ya digər hərəkəti barədə yalnız o baş verdikdən sonra xəbər tutur. Beləliklə, Q. təlimi insanı öz hərəkətlərinin yeganə yaradıcısı sayılır. Q. hər şeyin öncədən Allah tərəfindən qəti müəyyənləşdiyini (ər. qədər – tale, qismət) iddia edən cəbəriliyə əks mövqedə dayanır.

Q.D.Y.M. haqqında məlumatlara ellinizm dövründən başlayaraq yunan müəlliflərinin əsərlərində rast gəlinir. Bu siyahıda adı olan abidələrin “seçim” prosesi tədricən baş verib və müntəzəm olaraq bir “möcüzə” digərini əvəzləyib. İlk belə siyahıya Herodotun “Tarix”ində rast gəlinir. Oraya Samos adasında yerləşən cəmi 3 abidə daxil edilib. Q.D.Y.M.-nin müasir dövrümüzdə məlum olan klassik siyahısında isə aşağıdakı abidələr yer alıb: Xeopsun ehramı (Misir, e.ə. 2584–2561-ci illərdə inşa edilib), Semiramidanın asma bağları (Babilistan, e.ə. 605-ci il), Olimpdə Zevsin heykəli (Yunanıstan, e.ə. 435-ci il), Efesdə Artemida məbədi (indiki Türkiyə, e.ə. 550-cı il), Rodoslu Koloss (Yunanıstan, e.ə. 292–280-ci illər), İsgəndəriyyə mayakı (Misir, e.ə. III əsr) və Halikarnas mavzoleyi (Türkiyənin cənub-qərbi, e.ə. 351-ci il).

Bax: qibti dili.

V əsrdən başlayaraq Q.T.D.-ndə zəngin yazılı mətnlər mövcuddur. Bu mətnlər aşkarlandığı yerin adı ilə Orxon-Yenisey abidələri adlanır. Yenisey və Orxon abidələri arasında müəyyən fərqlərin olmasına baxmayaraq, həmin mətnlər Q.T.D.-nin, əsasən, yazılı dil halında formalaşdığını sübut edir.

İslam inancına görə, Quranın Məhəmməd peyğəmbərə nazil olunduğu gecə.

Q.G. hicri təqvimlə ramazan ayının 27-nə düşür. Dini inanclara əsasən, Q.G. göylərdə insanların taleyi həll olunur. Buna görə həmin gecə dindarlar niyyət edir, arzu və diləklərinin yerinə yetirilməsi üçün bəzən bütün gecəni məsciddə dua və Quran oxumaqla keçirirlər.

Bax: hicri təqvimi.