Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

bostan bitkiləri

Qabakimilər fəsiləsindən becərilən bitki növləri.

İstisevəndirlər. Sürünən tağlar əmələ gətirirlər. Giləmeyvəli bitkilərdir. Tropik və subtropik ərazilərdə geniş yayılmışdır. Qovun (yemiş), qabaq (boranı), qarpız, potisson, xiyar B.B.-nə aiddir.

boşbuynuzlular

lat. bovidae

Cütdırnaqlılar dəstəsindən gövşəyən məməli heyvan fəsiləsi.

115 növü yayılmışdır. İçiboş buynuzları alın sümüyü çıxıntısı üzərindədir. Mədələri 4 şöbəlidir – işgənbə, qursaq, tor və qat-qat. Çeynənilib udulmuş qida təkrar ağıza qaytarılmaqla ikinci dəfə udulur. Azərbaycanda 5 əhliləşdirilmiş növü var. Öküz, qoyun, keçi, antilop B.-a aiddir.

botanika

yun. “botane” – ot, bitki, göyərti

Bitkilər aləmini öyrənən biologiya sahəsi.

B. elminin banisi qədim yunan təbiətşünası və filosofu Teofrast (e.ə. 372-287) olmuşdur. B. müstəqil bir elm kimi bitkilərin quruluşunu, təbiətdə yayılmasını, həyat tərzini, çoxalmasını, inkişafını, mənşəyini və s. öyrənir, tədqiq edir. Botanika elmi öz inkişafına qədim dövrlərdən başlamışdır. Elmin meydana gəlməsi insan cəmiyyətinin bitkilərdən istifadə etməsi ilə əlaqədardır. Təxminən bizim eradan 20 min il əvvəl mağaralarda yaşayan insanlar bitkilərdən qida və dərman kimi istifadə etməyi, faydalılarla zərərliləri fərqləndirməyi bacarmışlar. Kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmağa başlayan insanların bitkilər haqqında bilikləri daha da artmış və onlar elmin inkişafına təkan vermişlər. Bitki növlərinin sayı 500 mindən artıqdır. B. özü müxtəlif sahələrə bölünür: bitki morfologiya – bitkilərin xarici quruluşunu; bitki anatomiyası – bitkilərin daxili quruluşunu; bitki fiziologiyası – bitkilərdə gedən həyat proseslərini; bitki sistematikası – bitkilər arasında qohumluq münasibətləri nəzərə alınmaqla onların qruplaşmasını öyrənir. Hazırda məlum olan bitkilər əsasən 2 qrupa bölünür: ibtidai bitkilər (yosunlar) və ali bitkilər (mamırlar, qıjıkimilər, çılpaqtoxumlular və örtülütoxumlular). İbtidai bitkilərdə vegetativ və generativ orqanlar inkişaf etməmişdir. Xloroplastları olmur, xlorofil maddəsi xromatoforda yerləşir. Ali bitkilərdə isə vegetativ və generativ orqanlardan bir-neçəsi və ya hamısı inkişaf etmişdir.

botkin xəstəliyi

Qaraciyərin zədələnməsi ilə xarakterizə edilən kəskin virus xəstəliyi.

“İnfeksion sarılıq” adı ilə də tanınır. İnfeksion xəstəlik olduğunu ilk dəfə rus alimi S.P.Botkin aşkara çıxarmışdır.

boyaqotukimilər

lat. rubiaceae

İkiləpəli bitkilər fəsiləsi.

Ot, kol, lian və ya ağaclardır. Çiçəkləri ikicinsli, müntəzəm çiçək kasacığı və ləçəkləri bitişikdir. Meyvəsi quru fındıqcıq, yaxud giləmeyvədir. Azərbaycanda 56 növü bitir. Dekorativ və texniki bitkilərdir.

boyatma konusu

Gövdənin və budaqların uc hissəsində daim bölünən hüceyrələrdən ibarət hissə.

B.K. sayəsində zoğlar uc hissəsi ilə uzanıb böyüyür.

boymadərən

lat. achilla

Mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsindən çoxillik ot cinsi.

Gövdəsi düz, yarpağı neştərşəkilli, çiçəkləri ağ, sarı və ya çəhrayı, çiçək səbətcikləri qalxanvaridir. Azərbaycanda 14 növü var. Efir yağları və aşı maddələrinə malikdir. Dərman və dekorativ bitkidir.

boz kəklik

lat. perdix

Toyuqkimilər dəstəsinin bir növü.

Uzunluğu 35 sm-ə qədər, çəkisi 350-500 q-dır. Rəngi üstdən qonur-boz, qarın tərəfi açıq-boz və naxışlıdır. Erkək fərdlərin döş hissəsində şabalıdı nalşəkilli lələklər var. Kürtyatma zamanı yerdə düzəltdiyi yuvaya 12-20 yumurta qoyur.

böcəklər

lat. coleoptera

Həşəratlar sinfinin ən böyük dəstəsi.

140 fəsiləni əhatə edən 300 minə yaxın növü var. “Sərtqanadlılar” adı ilə də tanınır. Bədənləri 3 hissədən – baş, döş və qarıncıqdan ibarətdir. Pərdəşəkilli uçma qanadlarının üzəri qoruyucu sərt qanadüstlüyü ilə örtülüdür. B.-lər qidalanmasına görə bitki, çürüntü yeyənlərə və yırtıcılara ayrılır. Yumurta qoymaqla və 4 mərhələdə – yumurta, sürfə, pup, yetkin fərd inkişaf keçirməklə çoxalırlar.

bölgə

lat. huso

Sümüklü balıqlar sinfinin nərəkimilər fəsiləsindən ən iri nümayəndə.

Qiymətli ov balığıdır. Uzunluğu 9 m-ə, çəkisi isə 1,5 tona qədərdir. Keçicidir. Kürüləmək üçün dənizdən çaya miqrasiya edir.

böyrək

Onurğalı heyvanlarda və insanlarda cüt ifrazat orqanı.

B. vasitəsilə orqanizmdən maye halda olan son parçalanma məhsulları və suda həll olmuş şəkildə artıq mineral duzlar, zəhərli maddələr çıxarılır. İnsanda B.-lər qarın boşluğunun yanlarında hər iki tərəfdən bel divarına doğru yerləşən paxla formalı orqandır.

böyrək vərəmi

lat. tubeculosis renis

Vərəm basillərinin qan dövranı və bəzən limfa yolları ilə böyrəyə keçməsi nəticəsində törəyən xəstəlik.

Kəskin və xroniki formaları vardır. Əlamətləri: bel nahiyəsindən ağrı, iştahasızlıq, əzginlik və s. Müalicəsi: yüksək kalorili və vitaminlə zəngin qida, təmiz hava prosedurları və kompleks dərman müalicəsi.

böyrəküstü vəzilər

lat. glandulae suprarenales

Ali onurğalı heyvanların və insanın daxili sekresiya vəzisi.

Böyrəyin üstündə yerləşir. Bir cütdür. Qabıq və beyin maddəsi vardır. İnsanda B.V.-in beyin maddəsinin hazırladığı adrenalin qaraciyərdə ehtiyat halında saxlanılan şəkəri parçalayır. B.V.-in qabıq maddəsinin hazırladığı kortizon, hidrokortizon və adenokortikotrop hormonları zülal və yağ mübadiləsinə nəzarət edir.

böyük göl ilbizi

Molyuskalar (ilbizlər) tipinin qarınaayaqlılar sinfindən nümayəndə.

Bədəni baş, gövdə və ayaqdan ibarətdir. Çanağın altında manti yerləşir. Spiral şəklində birləşmiş çanaqla örtülüdür. Şirin sularda yaşayır. Dişciklik dilini qaşov kimi su bitkilərinə çəkməklə və  kiçik heyvanlarla qidalanır. İlk dəfə həzm sistemlərində mədəaltı vəzi əmələ gəlmişdir. Hermofroditdir.

böyürtkən

lat. eubatus

Gülçiçəklilər fəsiləsinin rubus cinsinə mənsub bitki cinsi.

Mürəkkəb yarpaqlı, tikanlı kol bitkisidir. Çiçəkləri ikicinsiyyətli, ağ və çəhrayı, meyvəsi şirəli, qara, qara-qırmızı və xırda toxumludur. Azərbaycanda 15 növü var. Toxum, zoğ və pöhrələrlə çoxalır.