Biologiya terminlərinin izahlı lüğəti

ələf

Mal-qaraya verilən qarışıq ot.

Ə. əsasən qurudulmuş küləş, yonca və digər otlardan ibarət olan yemdir.

ələyəbənzər borular

Bitkilərdə üzvi maddələri ötürən toxuma növü.

Canlı hüceyrələrdən təşkil olunmuşdur. Ə.B.-ı əmələ gətirən hüceyrələr nəqliyyat funksiyası yerinə yetirir. Fotosintez zamanı bitkinin yarpaqlarında əmələ gələn nişasta və digər üzvi maddələr bitki gövdəsinin qabığında yerləşən Ə.B. vasitəsi ilə bitkinin digər orqanlarına və köklərinə qədər ötürülür. Qabığı soyulmuş gövdədə Ə.B. olmadığına görə ağ kütlə şəklində fırın əmələ gəlməsi nəqliyyat funksiyasının pozulması nəticəsində baş verir.

əlik

lat. capreolus

Cütdırnaqlılar dəstəsinin dolubuynuzlular (marallar) fəsiləsindən gövşəyən heyvan cinsi.

Yüngül və yaraşıqlı bədəninin uzunluğu 1,5 m, çəkisi 25-60 kq olur. Əsasən erkəklərdə ucu üçşaxəli buynuz olur. Buynuzları oktyabr-dekabr aylarında düşür və 3-4 həftədən sonra yenisi ilə əvəz olunur. Dişi fərdlərdə buynuz olmur. Dişisi 2, nadir hallarda 3 bala verir. Boğazlıq dövrü 6 aydır. Cinsin nümayəndələrinin rəngi yayda kürən, qışda boz olur. 4 yarımnövü məlumdur.

əlvan yarpaqyeyənlər

Yarpaqyeyən böcəklər (chrysomelidae latreille) fəsiləsinin yarımfəsilələrindən biri.

Uzunluğu 1-1,5 sm olan həşəratdır. Dünyada 120, Azərbaycanda isə 12 növü yayılmışdır.

əməköməci

lat. malva

Eyniadlı fəsilədən bir, iki və ya çoxillik ot cinsi.

Şimal yarımkürəsində 40 növü, Azərbaycan florasında isə 10 növü yayılmışdır. Geniş yayılan növləri – meşə Ə., dəyirmiyarpaq Ə.

əməköməcikimilər

lat. malvaceae

İkiləpəlilər sinfinin fəsilələrindən biri.

Əsasən ot bitkiləri olsalar da, nümayəndələri arasında kol və ağac bitkiləri də vardır. Dünyada 1600-dən çox növü özündə birləşdirən 90 cinsi yayılmışdır. Azərbaycan florasına isə 9 cinsin tərkibində 20-ə qədər növü daxildir. Təsərrüfat əhəmiyyətli cincləri – pambıq, kətan, əməköməci, gülxətmi və s. Bəzi sistematiklər pambıq cinsini (bombacaceae) müstəqil fəsilə kimi təqdim edirlər.

əməköməci güvəsi

lat. pectinophora malvella

Əməköməci fəsiləsinə daxil olan bitkilərin üzərində parazitlik edən kəpənək növü.

Azərbaycanda əsasən pambıq zərərvericisi kimi yayılmışdır.

əməköməciçiçəklilər

lat. malvales

İkiləpəlilər sinfinə aid olan bitki sırası.

Ə. 3 əsas fəsiləni əhatə edir: cökəkimilər, əməköməcikimilər və bənövşəkimilər.

əmgək

İnsan kəlləsinin bir hissəsi.

Normal halda sağlam insanda 2 yaşına qədər Ə.-də sümükləşmə gedir. İnsanda bir çox hərəki proseslərin beyin mərkəzini qoruyan əsas hissədir. Ə. sümükləri başın kəllə şöbəsində olan 6 əsas sümüklərdən biri olub sayı cütdür (2 ədəd); sümüklərin tikişli birləşməsinə malikdir.

əmici tellər

Kökün sorucu zonasından çıxan tükşəkilli tellər.

Ə.T.-in funksiyası torpaqdakı suda həll olmuş mineral maddələri udub kökün digər hissəsinə – ötürücü zonaya göndərməkdir. Ə.T. ömrü 15-20 gün olur, hüceyrələri şəffaf olub, tünd qılaflıdır. Ə.T.-i əmələ gətirən hüceyrələrin qılafları əridiklərinə görə onlar uzanmış bir hüceyrə hesab olunur və adi gözlə görünür.

əncir

lat. ficus

İkiləpəlilər sinfinin tut fəsiləsindən subtropik bitki cinsi.

Hündürlüyü 8 m-ə çatan birevli və ya ikievli kol və yaxud ağaclardır. Dünyanın subtropik bölgələrində 600-ə qədər növü yayılmışdır. Ə.-in müxtəlif növlərindən qida, bəzək və kauçuk almaq məqsədilə istifadə olunur.

əncir qabıqyeyəni

lat. hypoborus ficus

Qabıqyeyən böcəklər fəsiləsindən həşərat.

Bədəninin uzunluğu 1 mm-dir. Azərbaycanın quru subtropik bölgələrində əncir, tut və üzümün zərərvericisi kimi yayılmışdır.

əncir odlucağı

lat. simaetis nemorana

Pulcuqqanadlılar (kəpənəklər) dəstəsindən həşərat növü.

Bədəninin uzunluğu 1 sm-dir. Əsasən əncir ağacı zərərvericisidir.

əntərkimilər

lat. cercopithecidae

Meymunlar (primatlar) dəstəsinin ensizburun meymunlar yarımdəstəsinin 4 fəsiləsindən biri.

Bədəninin uzunluğu növündən asılı olara 35-80 sm, çəkisi 1-30 kq-dək olur. Afrika və Cənubi Asiyada geniş yayılmışdır. Əsasən ağacda yaşasalar da dağlarda yaşayan cinsləri də vardır. Məsələn, əntərlər, Asiya (yapon) makakası, Afrika pavianı və mandrillər.

əntərlər

lat. cercopithecus

Əntərkimilər yarımfəsiləsindən ibtidai ensizburun meymun cinsi.

Bədəninin uzunluğu  növündən asılı olaraq 35-60 sm, çəkisi 1-9 kq olur. Afrikada və Cənubi Asiyada 23 növü yayılmışdır. Əsasən meşələrdə 5-15 başlıq dəstə ilə yaşayırlar. Məsələn, mavisifət əntər, diana, mona və s.