Coğrafiya terminləri lüğəti

Yerin litosfer təbəqəsinin bir-birindən dərin tektonik çatlarla ayrılmış iri blokları.

Müasir geoloji dövrdə litosfer təbəqəsi 7 nəhəng (Sakit okean, Şimali Amerika, Cənubi Amerika, Antarktida, Afrika, Hind-Avstraliya, Avrasiya) və 6 kiçik (Karib, Filippin, Naska, Ərəbistan, Kokos, Karib) blokdan ibarətdir. Qalınlığı 60-100 km olan L.T. astenosferin üzərində, əsasən, üfüqi istiqamətdə hərəkət edir. Yerin süni peyklərindən çəkilmiş şəkillər bunu təsdiqləyir. Tavaları hərəkətə gətirən qüvvə mantiyada gedən çox güclü proseslərdir. Həmin proseslərin təsiri altında bəzi L.T. əks istiqamətdə hərəkət edərək bir-birindən uzaqlaşır (məsələn, Afrika və Cənubi Amerika L.T.), digərləri qarşı-qarşıya gələrək yaxınlaşır (məsələn, Avrasiya və Sakit okean L.T.). Bu o deməkdir ki, gələcəkdə L.T.-nın vəziyyəti, materiklərin və okeanların konfiqurasiyası dəyişə bilər.

Əks olunan dalğaların fiziki xüsusiyyətlərindən asılı olaraq L.-lar optik, hidro və radiolokatorlara bölünür və onları müvafiq stansiyalarda quraşdırırlar.

Qədimdə suyun dərinliyini ucuna qurğuşun yük bağlanmış kəndirlə gəmidən ölçürdülər. Termin buradan yaranıb. L.-ların üç növü var. Əl L.-ları ucuna yük bağlanmış trosdan ibarətdir. Mexaniki L.-lar suyun dibindəki təzyiqi ölçməklə onun dərinliyini müəyyənləşdirir. Hidroakustik L.-lar (exolot) isə akustik impulsun suyun dibinə dəyib geri qayıtması üçün sərf olunan zamanın dərinlikdən asılılığı prinsipinə əsaslanır.

Axar su hövzələrində canlı orqanizmlərin, onları əhatə edən mühitin yaratdığı vahid təbii, yaxud təbii-antropogen kompleks.

L.E.-ə bulaq və çayların ekoloji sistemləri daxildir. Onların lentik ekosistemlərdən əsas fərqi axının, yəni sürətli su dövranının olması, su ilə quru arasında mübadilənin fəallığı, həmçinin çay və bulaqların yer üzündə daha bərabər paylanmasıdır.

See also:

• lotik mühit

See also:

• lotik ekosistemlər

Cənubi Amerikanın şimal-şərqində hündür otlar, adda-budda ağac və kollar bitən düzənlik sahə, subekvatorial landşaft tipi.

L.-da yağışlar mövsümündə canlanan həyat quraqlıq aylarında, demək olar ki, dayanır. Mahiyyət etibarilə L. – Cənubi Amerikada savannaya verilən addır.

Sarımtıl rəngli yumşaq çökmə dağ süxuru.

L. xırda gil, qum, əhəng, çölşpatı, dəmir oksidləri hissəciklərindən ibarətdir, məsaməli olur. Bu süxurlar suyu asan keçirir, davamlı təsir nəticəsində aşınaraq dik yarğanlar əmələ gətirir. L.-lərə Şərqi Çində, Avropanın cənub-şərqində, Orta Asiya və Şimali Amerikada çox rast gəlinir.

Plagioklazlar qrupuna aid mineral, albitlə anortinin izomorf qarışığı.

L.-un tərkibində 50-70% anortit olur. Triklinik sinqoniyada kristallaşır. Adətən, mürəkkəb və polisintetik ikiləşmələr, lövhəvarı sıx və dənəli aqreqatlar əmələ gətirir. Rəngsiz, ağ və ya boz, yaşıla, göyə çalarlı olur. Əsasi maqmatik süxurları əmələ gətirən mühüm mineraldır.

Mikalar qrupuna aid monoklinik sinqoniyalı mineral.

Lövhəvarı kristallar, xırdadənəli pulcuqlu kütlələr əmələ gətirir. Rəngi, adətən, çəhrayıdan açıq-bənövşəyiyədək dəyişir. Nadir hallarda rəngsiz olur. Qranit, peqmatit və qreyzenlərdə, həmçinin hidrotermal damarlarda rast gəlir.

Xarici görünüşünə görə lössə oxşayan, tərkibinə görə isə gilcə və qumcalara daxil olan çökmə süxurlar.

Lössdən laylanması və gilli çaqıl daşı araqatlarının çox olmasına görə fərqlənir. L.Ç.-i lösslü süxurlar da adlandırırlar.

Öz normal süxur növlərindən fərqli olaraq açıqrəngli minerallarla (kvars, çölşpatı və s.) zəngin maqmatik süxurlar.

Maqmatik süxur; qabbronun bir növü.

Əsasən, labradordan ibarətdir. Adətən, iridənəli tünd-boz və ya qara rəngli olur. Belə L.-dən abidələrin, binaların tikintisində üzlük daşı kimi istifadə edilir.

Melanokrat damar maqmatik süxur.

Mənşə əlaqəsi olan uyğun maqmatik süxurlardan çoxlu miqdarda rəngli mineralların olması ilə fərqlənir. L.-in rəngi tünd-bozdan qarayadək dəyişir. Tərkibi çölşpatı (bəzən feldşpatid) və rəngli minerallardan (biotit, amfibol, piroksen və bəzən olivin) ibarətdir. Əhəngli qələvi L. (spessartit və s.), qələvi L. (kamptonit və s.) növləri var.

See also:

• spessartit

Kubik sinqoniyada kristallaşaraq, adətən, dənəli sıx kütlələr əmələ gətirən mineral.

Rəngi tünd-göy, bənövşəyi, yaşılımtıl-mavi olur.

Təbii dəmir 3-hidroksid (dəmir pası); mexaniki və kimyəvi qarışıqlara malik getit, yaxud lepidokrokitin gizli kristallik birləşmələri.

Dəmirli sulfidlərin (pirit, siderit və s.) ekzogen şəraitdə aşınmasından əmələ gəlir. Əvvəllər sərbəst mineral hesab edilirdi.