Coğrafiya terminləri lüğəti

Geodeziya elminin xüsusi qaydalar üzrə işlənmiş fotoşəkillər əsasında topoqrafik xəritələr hazırlamaqla məşğul olan sahəsi.

F.-da, əsasən, havadan çəkilmiş aerokosmik şəkillərdən istifadə olunur.

Diametri 1 mm-dən kiçik olan dib çöküntülərinin ölçüsünü təyin etmək üçün istifadə olunan cihaz.

Yerin dərin qatlarında çatları və kapilyarları dolduran yeraltı sular.

Bu sularda xırda onurğasızların spesifik faunası yaşayır.

Quraq iqlim şəraitində parçalanmış dağ yamaclarında bitən, alçaqboylu, adətən, həmişəyaşıl kserofit kol və yarımkollar.

Bu bitki qrupuna xoşətirli bir çox kollar (lavanda, rozmarin, yovşan), qaratikan, ardıc, yulğun və s. daxildir. F. subtropik iqlim qurşağının Aralıq dənizi tipinin hakim olduğu ərazilərdə üstünlük təşkil edir və Balkan, Kiçik Asiya, Krım yarımadalarında, Kipr, Siciliya adalarında geniş yayılıb. Azərbaycanda F.-ya Naxçıvan, Qobustan, Acınohur və Ceyrançöldə, qeyri-münbit torpaqlara malik daşlı dağ yamaclarında daha çox rast gəlinir.

Vulkanın kraterində və yamaclarında yerin altından qaz sızan çatlar, deşiklər.

F. daha çox vulkanların püskürmə mərhələsindən sönmə mərhələsinə keçid dövrü üçün səciyyəvidir.

See also:

• vulkan qazları

Termini 1943-cü ildə alman sosioloqu Osip Flextheym sinfi bölgüdən kənar “gələcəyin fəlsəfəsi” kimi təklif edib. Bu mənada F. Yerin və bəşəriyyətin gələcəyi haqqında təsəvvürlərin məcmusu, geniş konsepsiyadır. Dar mənada isə o, “proqnozlaşdırma” və “proqnostika” terminlərinin sinonimi kimi də işlədilir.

Günəşin üfüq xəttindən aşağıda olub görünmədiyi müddət.

G.-nin uzunluğu yalnız ekvator üzərində həmişə gündüzə bərabərdir (12 saat). Ekvatorla qütblər arasında isə G.-nin uzunluğu fəsillərdən və məntəqənin coğrafi enliyindən, Yerin fırlanma oxunun onun orbit müstəvisinə nisbətən meyillilik dərəcəsindən asılıdır. Ən davamlı G. qütblərdə (6 aya kimi) olur. İldə 2 dəfə (21 mart və 23 sentyabrda) bütün enliklərdə G. ilə gündüz bərabərləşir. Azərbaycanın yerləşdiyi Şimal yarımkürəsində ən qısa G. iyunun 22-nə (Bakıda – 8 saat 53 dəqiqə), ən uzun G. dekabrın 22-nə (Bakıda 14 saat 46 dəqiqə) təsadüf edir.

See also:

• qütb gecəsi
• gündüz

İl ərzində iki dəfə G.-G.B. olur: yaz G.-G.B. (21 mart) və payız G.-G.B. (23 sentyabr). Bu vaxt günəş ekvator üzərində zenitdə görünür.

See also:

• ilin fəsilləri

Xəritədə təsvir etmək üçün coğrafi obyektlərin, onların əsas xüsusiyyətlərinin seçilib ümumiləşdirilməsi.

G. xəritənin tərtib olunduğu miqyasdan asılıdır. Böyük miqyaslı xəritələrdə (1:250 000, 1:500 000) G. az, kiçik miqyaslı xəritələrdə isə (1: 2 000 000, 1:22 000 000) çox olur. Xəritələrdə G. artdıqca dəqiqlik azalır.

Süxurların, geoloji struktur və törəmələrin (mineralların, faydalı qazıntıların və s.) mənşəyi.

G.-in öyrənilməsi təbiətdə gedən geoloji proseslərin mahiyyətini dərk etmək, gələcək prosesləri proqnozlaşdırmaq imkanı verir.

Mürəkkəb sözlərin Yerə, Yer kürəsinə, Yer qabığına aidlik bildirən tərkib hissəsi; məs.: geologiya, geosfer, geodeziya və s.

Geosinklinal ərazi daxilində Yer səthinin qalxan sahəsi.

G. terminini elmə 1873-cü ildə amerikalı geoloq Ceyms Dana daxil edib. G.-ın uzunluğu yüz km-lə, eni on km-lərlə olur. Müasir G.-a Kuril adaları qövsünü, qədim G.-a isə Ural dağlarında Uraltau silsiləsini misal göstərmək olar.