Ümumi prinsip

Cümlələrdə elə söz və ifadələrə rast gəlinir ki, qrammatik, semantik mənalarına görə cümlənin sintaktik strukturunda özünə yer tapmır, yəni cümlə üzvü və ya komponenti kimi çıxış etmir, çox zaman xüsusi intonasiya ilə ətrafdakı sözlərdən ayrılır, belə demək mümkünsə, xüsusiləşir. Belə söz və ifadələrdən biri də ara sözlərdir.

İzahlı lüğətlərdə “modal söz” kimi qeyd olunan sözlərə rast gəlinir: bəlkə, nəhayət, ümumiyyətlə və s. Modal sözün cümlədə funksiyası haqqında danışanda ona ara söz deyirlər. Ara sözlər yalnız söz deyil, söz birləşməsi, cümlə şəklində ola bilər: yeri gəlmişkən, başqa sözlə, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, görünür, demək olar və s. Beləliklə, bütün modal sözlər cümlədə ara söz qismində çıxış edir, lakin ara sözlərin hamısı modal söz deyil.

Ara söz danışanın öz fikrinə münasibətini bildirir. Hər halda, orta məktəb dərsliklərində belə deyilir. Bu tərif cümlədə ara sözü fərqləndirməyə hər zaman imkan vermir. Onu müəyyən etmək isə vacibdir, çünki qaydaya görə ara sözlər cümlədə vergüllə digər sözlərdən ayrılır.

İlk növbədə bilməliyik ki, ara söz 1) heç bir suala cavab vermir, 2) cümlə üzvü olmur, 3) cümlənin konkret bir üzvü ilə deyil, ifadə olunan ümumi fikirlə bağlı olur, 4) ətrafındakı sözlərdən pauza ilə ayrılır. Onları semantik funksiyasına görə üç qrupa bölmək olar:

1. Danışanın fikrinə münasibətini bildirən ara sözlər;

2. Əvvəlki fikirlə əlaqəni vurğulayan ara sözlər;

3. Fikrin mənbəyini bildirən ara sözlər.

Bu təsnifat kifayət qədər şərtidir, sadəcə, sözügedən qrammatik kateqoriya haqqında təsəvvür yaratmaq üçün təqdim olunur.

Ara sözlərin semantik funksiyaları

Ara sözlərin əksəriyyəti danışanın fikrə münasibətini bildirir.

a) Şübhə, ehtimal ifadə edir: yəqin, bəlkə, tutaq ki (tutalım), ola bilsin, böyük ehtimalla, yoxsa, olmaya, çətin ki və s.

•  Deyəsən, işbirliyimiz baş tutmayacaq.
•  Sən, görünür, son xəbəri eşitməmisən.
•  Sən, nədir, məni özünə tərcüməçi götürmüsən?

b) Əminlik ifadə edir: şübhəsiz, sözsüz, təbii, əlbəttə, həqiqətən, doğrudan da və s.

•  Heç kimlə dostluq etməyən adam, sözsüz ki, dostluğun nə olduğunu bilməz.

c) Təəssüf ifadə edir: heyif (ki), təəssüf (ki).

•  Təəssüf ki, biz bir çox həqiqətləri ətrafdakılara başa sala bilmirik.

d) Razılıq, məmnunluq ifadə edir: yaxşı ki.

•  Yaxşı ki, əvvəlcədən xəbər tutduq.

e) Etiraf ifadə edir: düzü, açığı, doğrusu.

•  Açığı, istəmirdim ki, kimsə mənim qorxduğumu düşünsün.
•  Doğrusu, sən belə danışanda özümü günahkar hiss edirəm.
•  Sözün düzü, məclisin belə qurtaracağını heç kəs gözləmirdi.

f) Güzəşt, bəraət ifadə edir: düzdür, doğrudur, hərçənd, əslində, onsuz da, heç olmasa.

•  Düzdür, magistraturanı bitirib, amma təcrübəsi yoxdur.
•  Əslində, mən onu demək istəmirdim.

g) Qeyri-müəyyənlik (təqribilik) ifadə edir: demək olar (ki), bir növ, az qala.

•  Demək olar ki, kəndə çatmışdıq.
•  Az qala, məni də inandırmışdın.
•  Bu balaca adam, bir növ, mənəvi xilaskarımıza çevrilmişdi.

h) Təəccüb, maraq, sual ifadə edir: maraqlıdır, qəribədir.

•  Qəribədir, niyə onlar bu fikirlə tezcə razılaşdılar?
•  Maraqlıdır, nəyə görə burada sözlərdən bəziləri haşiyəyə alınıb?

Qeyd: Bu ifadələri bəzən mürəkkəb cümlənin komponenti kimi də qəbul edirlər. Amma istənilən halda onlar vergüllə ayrılır.

Bəzi ara sözlər əvvəlki fikirlə əlaqəni vurğulayır, yeni fikrə “ayaq verir”. Onları iki qismə bölmək olar:

1. Yeni fikrin əlavə olunduğunu və ya əvvəlki fikrin dəqiqləşdirildiyini göstərir: bununla yanaşı, bundan başqa (əlavə), yeri gəlmişkən, başqa sözlə, bu mənada, bu baxımdan, daha doğrusu, sadəcə, necə deyərlər, hər halda, yaxşı, sən demə, bir də (ki), əksinə, üstəlik, elə isə, bununla belə, bu azmış kimi, işdir şayəd və s.

•  II Mehmedin kifayət qədər üstün keyfiyyətləri vardı, ən əsası, qeyri-adi ağıla sahib idi.
•  Hakimiyyət gənc və təcrübəsiz birinin əlində idi. Üstəlik, ordusu da olduqca zəif idi.
•  Böyük hesabla da qalib gələ bilərdik. Sadəcə, dostlarımızı pərt eləmək istəmədik.
•  Durun ayağa! Necə deyərlər, yolçu yolda gərək.
•  Elə isə, hansı qələbədən, şadlıqdan söhbət gedə bilər?!

Qeyd: Bu sözlərin bir çoxu semantik funksiyasına görə bağlayıcılarla çox yaxındır.

2. Əvvəlki fikirləri ümumiləşdirmək, yekunlaşdırmaq, nəticə çıxarmaq məqsədilə işlədilir: ümumiyyətlə, xülasə, beləliklə (beləcə), nəhayət, axır ki, deməli (demək), bir sözlə, nə isə, müxtəsər, qısası və s.

•  Bir sözlə, Vaqif Mustafazadə muğamı caz musiqisi ilə sintez elədi.
•  Sən də, nəhayət ki, işin mahiyyətini başa düşdün.

Bəzi ara sözlər fikrin mənbəyini bildirir: deyilənə görə, fikrimcə, zənnimcə, ... demişkən, mən bilən, sən bilən, özünün dediyinə görə, yuxarıda qeyd edildiyi kimi, əvvəl də dediyimiz kimi  və s.

•  Deyilənə görə, Eynşteyn dərslərindən “iki” alırmış.
•  Fikrimcə, bu, həqiqətə uyğun deyil.

Bəzən ara sözlərin cümlədə funksiyasını təyin etmək çətin olur:

•  Oxuculuq səviyyəsinin aşağı olması kitab tirajlarının azlığına gətirib çıxarır, bu isə, öz növbəsində, nəşriyyatların maddi vəziyyətinə mənfi təsir göstərir.

Beləliklə, ara sözlərin əsas qrammatik xüsusiyyəti onların cümlədə xüsusiləşməsi, sintaktik konstruksiyaya daxil olmaması, cümlə üzvü rolunda çıxış etməməsidir.

Sözlərin kontekstdən asılılığı

Dildə söz və ifadələrin modallaşması daimi prosesdir: bir çox leksik vahidlər ilkin mənalarını saxlamaqla yanaşı, yeni semantik çalarlar qazanaraq ara söz kimi də işlənir. Buna görə də ara sözləri çox zaman yalnız cümlədəki funksiyasına görə fərqləndirmək mümkündür. Məsələn,

•  Yaxşı, indi başımıza nə çarə qılaq?
•  Təbii, biz də onların cavabını verdik.
•  Zarafatsız, sabah görüşürük, ya yox?

Bu cür söz və ifadələrin qrammatik funksiyası kontekstdən asılı olaraq dəyişir. Bu vaxt fərqli punktuasiya qaydaları tətbiq olunur.

Yoxsa

Bağlayıcı funksiyasında:

• Bu şansdan istifadə etməliyik, yoxsa uduzacağıq.
• Sabah yarışa Kamil, yoxsa Arif gedir?

Ara söz funksiyasında (“olmaya” ara sözünün sinonimi):

• Yoxsa, sən də onun tərəfindəsən?

Yəqin

Zərflik funksiyasında (“dəqiq” mənasında):

• Mən yəqin bilirəm ki, o, hadisə yerində olmayıb.

Ara söz funksiyasında (“çox güman ki” mənasında):

• Yəqin, sən də mənimlə razılaşarsan.

Sözsüz

Zərflik funksiyasında:

• Bəzi durğu işarələri müəyyən fikir və emosiyaları sözsüz ifadə edə bilir.

Ara söz funksiyasında:

• Bəzi durğu işarələri, sözsüz, müəyyən fikir və emosiyalar ifadə edə bilir.

Bu arada

Zərflik funksiyasında (“bu vaxt” ilə əvəz oluna bilər):

• Bu arada latınlarla bizanslılar arasında ixtilaf da dərinləşirdi.

Ara söz funksiyasında (“yeri gəlmişkən” ara sözünün sinonimi):

• Çox yaxşı dərmandır. Bu arada, istənilən aptekdən ala bilərsən.

Göründüyü kimi

Zərflik funksiyasında:

• Göründüyü kimi axmaq deyil. (Axmaq kimi görünür, amma belə deyil.)

Ara söz funksiyasında:

• Göründüyü kimi, axmaq deyil. (Belə məlum olur ki, axmaq deyil.)

Sadəcə

Təyin funksiyasında:

• Bu, yarış deyil, sadəcə məşqdir. (... sadə bir məşqdir)

Ara söz funksiyasında:

• Bu, yarış deyil, sadəcə, məşqdir. (... elə-belə, məşqdir)

Bir də

Bağlayıcı funksiyasında (“həm də” mənasında):

• Rəhim, Arif, bir də 10-cu sinifdən Kamil bir komandada yarışırlar.

Zərflik funksiyasında (“heç vaxt”, “bundan sonra” mənalarında):

• Bir də belə səhv eləmə.

Ara söz funksiyasında (“bir də ki” kimi də işlənir):

• Bir də, mən nə biləydim ki, o sənin qohumundur?

Bir sözlə

Zərflik funksiyasında:

• Bu duyğunu bir sözlə ifadə etmək çətindir.

Ara söz funksiyasında:

• Bir sözlə, bu duyğunu ifadə etmək çətindir.

Yuxarıdakı nümunələr göstərir ki, bir çox hallarda ara sözləri cümlə üzvləri ilə səhv salmamaq və onların fasilə ilə ayrıldığını göstərmək üçün vergüldən istifadə vacibdir. Bu, cümlənin rahat oxunmasını təmin edir. Bununla belə, ara sözlərin təyin olunmasında çətin anlaşılan, mübahisəli məqamlar da az deyil.

Ara söz, yoxsa bağlayıcı?

Ara sözlərin bir sıra başqa nitq hissələri ilə qrammatik, semantik oxşarlığı var. Xüsusilə əvvəlki fikirlə əlaqəni vurğulayan ara sözlər qrammatik funksiyasına görə bağlayıcılarla çox yaxındır.

Sanki, elə bil (ki), guya (ki). Məktəb dərsliklərində verilən qaydalara görə bu modal sözlərdə vergüldən istifadə olunmur. Belə hesab edilir ki, onlar, adə­tən, mürəkkəb cümlənin komponentləri arasında işlənir və bu halda daha çox bağ­layıcı funksiyasını yerinə yetirir:

•  Özünü elə aparır, sanki heç nədən xəbəri yoxdur.
•  Özümüzü turist kimi qələmə verərik, guya yerli adətləri bilmirik.

İntəhası, hərçənd, di gəl (ki) sözləri cümlələrdə çox zaman bir-birini əvəz edə bilir. Onların bağlayıcı, yoxsa ara söz olması mübahisə doğurur. İntəhası sözü izahlı lüğətdə modal söz kimi verilib. Bəzi dilçilər (məsələn, Q.Kazımov) “di gəl ki”ni bağlayıcı kimi təqdim edir. Bu sözlərdən sonra vergülün işlənməsi sər­bəstdir və müəllifin öhdəsinə buraxılır:

• O da pis avar çəkmirdi, intəhası dostuna çata bilməzdi.
• Dostları onu çox dilə tutmağa çalışdılar, di gəl faydası olmadı.

Aşağıdakı cümlədə hərçənd sözünün bağlayıcı olduğu bariz görünür:

• Hərçənd yarışa yaxşı hazırlaşmışdıq, amma yüksək nəticə göstərə bilmədik.

Bəzi kontekstlərdə isə bu sözü ara söz kimi də qəbul etmək olar:

• İki şey sonsuzdur: kainat və axmaqlıq. Hərçənd (Bununla belə), kainatın sonsuzluğuna əmin deyiləm. (Eynşteyn)

Bir tərəfdən..., digər tərəfdən..., bir yandan..., o biri yandan... ifadələrini də çox zaman ara söz hesab edərək yazıda onlardan sonra vergül qoyurlar. Əslində, bu sözlər, əsasən, həmcins üzvlər arasında bağlayıcı funksiyasını (iştirak) yerinə yetirir. Belə olduqda vergülə ehtiyac qalmır.

• Bir tərəfdən təcili sifariş, digər tərəfdən işçilərin məsuliyyətsizliyi onu lap özündən çıxarmışdı.

Bununla belə, həmin sözlər cümlə komponentlərini bağlayanda cümlədəki ümu­mi fikrə aid olur. (Müqayisə et: “əvvəla..., ikincisi...”) Beləliklə, cümlədə intonasiya baxımından xüsusiləşmə baş verir:

• Bir tərəfdən, günahımı hiss edirdim, o biri tərəfdən, qürurum üzr istəməyə yol vermirdi.

Bəzən isə bu ifadələr zərflik rolunda olduğuna görə vergül qoyulmur:

• Bir tərəfdən motoatıcı dəstə hücuma keçdi, digər tərəfdən piyadalarımız həmlə etdilər.

Ara söz funksiyasında:

• Sultanın bu səfərinin məqsədi konkret bəlli deyil. Bəzi ehtimallara görə, o, hələ də sağlam və möhkəm olduğunu göstərmək istəyirdi.

Bağlayıcı funksiyasında:

• Sultanın bu səfərinin məqsədi konkret bəlli deyil. Bəzi mənbələrə görə Ana­dolu, bəzilərinə görə isə Misir üzərinə yürüş etmək fikrindəydi.

Xüsusilə sözü bəzi mənbələrdə ara söz kimi qələmə verilir. Halbuki bu sözün cümlədəki qrammatik funksiyası bir çox hallarda o cümlədən, eləcə də, məsələn sözləri ilə eynidir: bağlayıcı kimi cümlə üzvü ilə əlavəsi və ya ümumiləşdirici sözlə həmcins cümlə üzvləri arasında işlənir. Bu sözlər yalnız semantikasına görə fərq­lənir.

Xüsusilə cümlə üzvünə aid əlavələri VURĞULAYIR:

• Bəzi meyvələr, xüsusilə əncir, üzüm, tut Abşeronun sərt iqliminə uyğunlaşıb.

Məsələn ümumi anlayışa aid NÜMUNƏLƏR GƏTİRMƏK üçün işlədilir:

• Bəzi meyvələr, məsələn: əncir, üzüm, tut Abşeronun sərt iqliminə uyğunlaşıb.

Eləcə də, o cümlədən əlavələrin İŞTİRAKINI İFADƏ EDİR:

• Bəzi meyvələr, eləcə də (o cümlədən) əncir, üzüm, tut Abşeronun sərt iqliminə uyğunlaşıb.

Beləliklə, “xüsusilə” sözünü ara söz kimi qəbul etmək düzgün olmazdı, çünki bu söz bir çox hallarda cümlədəki ümumi fikrə deyil, ayrı-ayrı sözlərə aid olur. Buna görə də ondan sonra vergülə ehtiyac duyulmur:

• Mətndə tanış olmayan sözlər, xüsusilə terminlər çoxdur.

Ara söz, yoxsa cümlə üzvü?

Deyildiyi kimi, ara söz cümlənin ifadə etdiyi fikirlə bağlı olur. Cümlədəki fikrin əsas daşıyıcısı isə xəbərdir. Ona görə də ara söz çox zaman zərfliklə səhv salınır.

Təqribən, təxminən sözləri qeyri-müəyyənlik (təqribilik) ifadə etsə də, cümlədəki ümumi fikirlə deyil, konkret cümlə üzvü ilə bağlı olur. Ümumiyyətlə, -ən şəkilçisi, əsasən, zərf düzəldən şəkilçidir. Bu şəkilçi ilə düzələn bir sıra sözlərdə (əksərən, əsasən) modallaşma hiss olunsa da, onlar çox vaxt ilkin funksiyasını saxlayır, yəni hərəkəti izah edir. Bəlkə də, buna görə təqribən, təxminən sözləri “Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti”ndə zərf kimi təqdim olunub. Hərçənd bu sözlər xəbərə (hərəkətə) deyil, daha çox kəmiyyət, ölçü bildirən sözlərə aid olur, onların təqribiliyi­ni bildirir, cümlədə xüsusi intonasiya ilə ayrılmır. Ona görə də bir çox hallarda onları ara söz kimi qəbul etmək, vergüllə ayırmaq düzgün olmazdı:

• İlk əlifba təxminən 4000 il əvvəl yaranıb.
• Kəndə təqribən dörd kilometr qalıb.

Müqayisə et:

• İnsafən, uşaqlar yarışa yaxşı hazırlaşmışdılar.

Bu cümlədə insafən ümumi fikrə münasibət ifadə edir.

Adətən, əsasən, əksərən sözlərini cümlədə çox vaxt, bir çox hallarda, əksər hallarda, daha çox kimi ifadələrlə əvəz etmək mümkündür. Bu söz və ifadələrin morfoloji mənsubluğu və cümlədəki qrammatik funksiyası ilə bağlı mübahisə etmək olar, lakin elmi mənbələrdə onlar ara söz və ya modal söz hesab edilmir, izahlı lüğətdə isə zərf kimi təqdim olunur. Ona görə də qrammatik baxımdan bu sözləri vergüllə ayırmaq məntiqli görünmür. Bu sözlərin əsas funksiyası fikrə münasibət bildirmək deyil, özündən sonra gələn sintaqmı vurğulamaqdır.

• Onlar adətən gündə beş saat məşq edirdilər.
• Təmsildə obrazlar əsasən heyvanlar və quşlar olur.

Digər tərəfdən, bir qayda olaraq ifadəsini də bu sözlərin qrammatik sinonimi kimi qəbul etmək olar. Lakin bu ifadədə xüsusiləşmə daha çox hiss olunur, ona görə də yazıda çox zaman vergüllə ayrılır:

• Məqalələrdə bu məsələlər, bir qayda olaraq, kölgədə qalır. (adətən)

Bütün bunlarla yanaşı, dildə sözlərin modallaşması daimi prosesdir, ona görə də bu sözlərdə vergülün işlənməsini yazanın ixtiyarına buraxmaq daha düzgün olardı.

Əsasən qoşma kimi də işlənərək cümlə üzvü və ya ara söz yaradır:

• Eynşteynə əsasən, təfəkkürün inkişafında təxəyyülün rolu məntiqdən də üstündür.
• Mətnə əsasən doğru fikirləri müəyyən edin. 

Birinci cümlədə “Eynşteynə əsasən” fikrin mənbəyini bildirir. İkinci cümlədə isə “mətnə əsasən” fikrin mənbəyini bildirmir, hərəkətin necə icra olunduğunu ifadə edir, yəni qoşma qoşulduğu sözlə birlikdə zərflik rolunda çıxış edir.

İlk növbədə ifadəsini bir çox hallarda “əvvəlcə” zərfi ilə əvəz etmək müm­kündür:

• İlk növbədə layihənin büdcəsini hazırlamalıyıq.
• Yazıçı və alimlərin ərsəyə gətirdiyi intellektual məhsullar ilk növbədə kitab şəklində oxuculara çatdırılır.

Bəzi cümlələrdə isə bu ifadəni “məhz”, “xüsusilə” sözləri ilə əvəz etmək olur. Belə olduqda o, cümlədəki ümumi fikrə deyil, konkret sözə aid olur və ədat funk­siyasını daşıyır:

• Müəllimlər ilk növbədə bu üsulların tətbiqində çətinlik çəkirlər.

Beləliklə, bu ifadənin də vergüllə ayrılması kontekstə bağlıdır və daha çox pauza ilə müəyyən olunur:

• Təqdimata hazırlaşarkən, ilk növbədə, auditoriyaya çatdırmaq istədiyiniz əsas fikirlər haqqında düşünməlisiniz.

Ara söz, yoxsa ədat?

Ədatla modal sözü fərqləndirmək bəzən çətin olur. Təsadüfi deyil ki, hərdən yazıda bəs, hətta, axı və s. bu kimi ədatları səhvən modal söz hesab edib vergüllə ayırırlar. Dilçilər özləri də bəzən eyni sözləri gah modal söz, gah ədat, gah da bağlayıcı funksiyasında təqdim edir, ya vergüllə, ya da vergülsüz yazırlar.

Bu iki qrammatik kateqoriyaya xas olan keyfiyyət cümləyə emosionallıq gətirməkdir. Lakin modal sözü ədatdan (eləcə də bağlayıcıdan) fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun daha aydın hiss olunan semantikaya malik olması və cümlədə intonasiya ilə xüsusiləşməsidir.

Bəli, xeyr, hə, yox sözləri dilçilikdə ədat kimi qəbul olunub, hərçənd onlara təsdiq və ya etiraz (danışanın münasibəti) ifadə edən modal söz də demək olar. Axı ədata nisbətən modal sözün leksik-semantik çaları daha barizdir. Amma fərqi yoxdur – modal söz, ya ədat: bu sözlər cümlədə vergüllə ayrılır:

• Bəli, biz qalib gəldik.
• Xeyr, mən ona inanmıram.

Morfoloji mənsubluq baxımından mübahisə doğuran sözlərdən biri də doğrudan(mı), görəsən, əcəba köməkçi sözləridir.

Bax: "Doğrudan(mı)" sözü cümlədə vergüllə ayrılırmı? 

Bir sıra elmi mənbələrdə görəsən, əcəba sözləri modal sözlər arasında yer alır. Lakin akademik izahlı lüğətdə hər iki söz ədat kimi təqdim olunur. Ona görə də bu sözlərin cümlədə vergüllə ayrılması məcburi sayılmır. Bu sözlər də “doğrudan(mı)” kimi sual semantikasını gücləndirir:

• Əcəba onun bu məqaləni yazmaqda məqsədi nə idi?
• Görəsən həkim nə vaxt gələcək?

Beləliklə, semantika, kontekst faktoru öz “hökmranlığını” hər zaman diktə edir:

• – Mən də razıyam, – Kirpi dedi. – Amma birdən, bax, heç yoxam. Sən təksən. Hə, nə edəcəksən? (A.Əliyev)

Bu kontekstdə ədat kimi qəbul etdiyimiz “bax” sözü “təsəvvür et” ara sözünün əvəzedicisi kimi çıxış etdiyindən vergüllə ayrılır.

Aşağıdakı cümlələrdə ümumiyyətlə sözünün semantikasına diqqət yetirək:

• Ümumiyyətlə, regionlarda kitab biznesi zəif inkişaf edib.
• Bir çox rayonlarda ümumiyyətlə kitab mağazası yoxdur.

1-ci cümlədə “ümumiyyətlə” sözü ümumiləşdirmə bildirir (bir sözlə, qısası), 2-ci cümlədə isə heç ədatının funksiyasını daşıyır.

Bəzən eyni qrammatik funksiya daşıyan müxtəlif sözlər semantik çalarına və intonasiyasına görə azacıq fərqləndiyindən fərqli punktuasiya qaydaları tətbiq olunur:

• Onda bu işi özün görərsən.
• Elə isə, bu işi özün görərsən.
• Onu razı salmalısan, yoxsa tədbir baş tutmayacaq.
• Onu razı salmalısan, əks halda, tədbir baş tutmayacaq.

Müşahidələr göstərir ki, modal sözlər da, də, isə köməkçi sözləri ilə işlənəndə çox zaman vergül qoyulmur. Lakin qaydaya görə ədatın modal sözə qoşulmağı onu vergüldən “azad etmir”:

• Dili olsa, bəlkə də, o bizə çox şey danışa bilərdi.
• Əslində isə, uşaqlar onun yalançı olduğunu artıq anlamışdılar.

Bəzən yaxşı ki ifadəsinin vergüllə ayrılması da mübahisə doğurur, çünki bu ifadədə çox zaman fasilə hiss olunmur. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, yaxşı ki danışanın öz fikrinə münasibətini (məmnunluğunu) ifadə edir, ona görə vergüllə ayrılmalıdır:

• Yaxşı ki, dostlarımız vaxtında yetişdilər.

Bəzən hər hansı söz və ya ifadənin sintaktik funksiyasını müəyyənləşdirə bil­mə­yəndə onu ara söz kimi qəbul edərək vergüllə ayırırlar. Bununla belə, bir çox hallarda vergülün işlənməsi qaydalarla tənzimlənmir və burada müəllifə sər­bəstlik vermək daha düzgün olardı:

• Biz bərpa işlərini uzağı üç aya bitirməliyik.
• Bu gün ən azı 8 səhifə tərcümə etməliyəm. 
• Toy şənliyi, nə az, nə çox, düz yeddi gün davam etdi. 

Deyildiyi  kimi, modal sözlər əsrlər boyu dilin təkamülü nəticəsində müxtəlif nitq hissələrindən törəyib və bu proses indi də davam edir:

• Onlar eyni zamanda (zərflik) finiş xəttini keçdilər.
• Bu tapşırıq, eyni zamanda, (ara söz) şagirdlərin oxu bacarığını inkişaf etdirir.

Bir çox ifadələr var ki, onlar sanki modallaşmağa və ya xüsusiləşməyə doğru gedir, lakin bu proses hələ başa çatmayıb: hər halda, ilk baxışda, istənilən halda, bundan başqa, onsuz da, xoşbəxtlikdən və s. Bu cür ifadələrin işlənməsində vergüldən istifadə sərbəstdir:

• İlk baxışda qonaq otağının dekorasiyası çox sadə idi.
• Hər ehtimala qarşı, çətir götürmək yaddan çıxmasın.
• İstənilən halda, biz bu yarışa qatılmalıyıq. 
• Düşündük ki, onsuz da heç kim görüşə gəlməyəcək.
• O, sözün əsl mənasında, qəhrəmanlıq edib.

Ara sözlərin birmənalı şəkildə vergüllə ayrılması iddiası yazarı vadar edir ki, mətnin məzmunu ilə yanaşı (bəlkə də, daha çox), qrammatik kateqoriyalar haqqında düşünsün. Müşahidələr göstərir ki, yazı praktikasında bu cür sözlərin vergüllə ayrılmasında müəyyən sərbəstlik var. Son dövrdə başqa dillərdə də ara sözlərlə bağlı vergülün işlənməsi qaydaları “yumşalır”, müəllifin öhdəsinə buraxılır.

Bir daha qeyd edirik ki, vergül fikrin asan qavranılmasına xidmət etməli, cümlənin hissələri arasında pauzanı vurğulamalıdır. Ara sözlərlə bağlı durğu işarələrindən istifadədə bu ümumi prinsiplərdən çıxış etmək lazımdır.

Mənbə:

İsmayılov R. Düzgün yazaq. Orfoqrafiya, Punktuasiya, Qrammatika. Bakı: Altun kitab, 2022. –128 səh.