Словари
Tarix terminləri lüğəti
Baqrationlar
IX–XIX əsrlərdə Gürcüstanda çar sülaləsi.
B. mənşəcə Sper (Türkiyədə müasir İspir) əyalətindən olublar. VI–VIII əsrlərdə Kartlidə hakim mövqe tutan B. IX əsrin I yarısında Cənubi Gürcüstanda güclü Tao-Klarceti knyazlığı yaradıblar. B.-ın görkəmli nümayəndələri Qurucu David (1089–1125), III Georgi (1156–1184) və Tamara (1184–1213) olub. Vahid Gürcüstan dövlətinin süqutundan sonra, XV əsrin sonlarından başlayaraq B. Kartli, Kaxeti və İmeretiya çarlıqlarında hökmranlıq ediblər. 1801-ci ildə Gürcüstanın Rusiya tərəfindən ilhaqından sonra B.-ın hakimiyyətinə son qoyulub.
Tarix terminləri lüğətibaqvalallar
Dağıstanda andi xalqlarına aid kiçik etnoqrafik qrup.
B. Dağıstan Respublikasının Sumadin, Axvax və qismən də Xasavyurt rayonlarının bir neçə aulunda məskunlaşıblar. Vahid endoetnonimə malik olmayan B., bir qayda olaraq, özlərini yaşadıqları aulların adı ilə adlandırıblar. B. dil və mədəniyyətcə avarlara yaxındırlar və onlar tərəfindən, demək olar ki, tam assimilyasiya olunublar. Rusiyada 2010-cu il siyahıyaalınmasına görə, cəmi 5 baqvalal qeydə alınıb.
Tarix terminləri lüğətibalış
Orta əsrlərdə Monqol imperiyasında pul vahidi.
B. Çingiz xanın dövründən işlənməyə başlanıb, Monqol imperiyası parçalandıqdan sonra yalnız Çində istifadə olunub. O, qızıl və gümüş sikkələr, eləcə də kağız əsginaslar şəklində buraxılıb. Orta əsr qaynaqlarına görə, ayrı-ayrı dövrlərdə B.-ın dəyəri müxtəlif olub. İran tarixçiləri Cüveyni (XIII əsr) və Vəssafın (XIV əsr) verdiyi məlumata görə, həm qızıl, həm də gümüş B.-ların çəkisi 500 misqala (1 misqal – təqr. 4,26 q) bərabər tutulub. Elə həmin qaynaqlara görə, 1 qızıl B. – 2000 dinara, gümüş B. – 200 dinara, kağız əsginaslar şəklində B. isə 10 dinara bərabər hesablanıb. Çox güman ki, burada qızıl dinar deyil, çəkisi 3 misqal (12,75 q) olan gümüş dinar nəzərdə tutulur.
Tarix terminləri lüğətibanan respublikası
ing. Banana republic, isp. Republica bananere
Siyasi qeyri-sabitliyin hökm sürdüyü, iqtisadi cəhətdən isə məhdud sayda kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracından asılı Latın Amerikası ölkələrinə aid edilən termin.
Daha dar mənada B.R. termini banan və digər ərzaq məhsullarının istehsalçısı olan ABŞ-ın “Chiquita Brands International” (keçmiş – “United Fruit Company”) şirkətindən asılı vəziyyətə düşmüş Mərkəzi Amerika ölkələrinə münasibətdə işlədilib. Həmin region ölkələrinin siyasətinə və iqtisadiyyatına güclü təsir imkanlarına malik şirkət onlara qarşı çoxsaylı hərbi müdaxilələrin təşkilində və burada dövlət çevrilişlərinin həyata keçirilməsində bilavasitə iştirak edib. Ən müasir anlamda isə B.R. ifadəsi xarici qüvvələrdən asılı, rüşvətxor hökumətlərə, habelə dağıdılmış iqtisadiyyata, böyük həcmdə xarici borclara malik olan və əhalisinin əksəriyyəti yoxsulluq vəziyyətində yaşayan ölkələrə münasibətdə işlədilir.
Tarix terminləri lüğətibanda
ital. banda – dəstə
1. Mütəşəkkil cinayətkar dəstə, qeyri-qanuni hərbi birləşmə.
Geniş mənada müxtəlif çirkin əməllər törətmək məqsədilə yaradılmış bütün birləşmələr, o cümlədən siyasi qurumlar B. adlanır; məs.: bolşeviklər B.-sı, nasist B.-sı və s.
2. Erkən orta əsrlərdə Bizans ordusunda əsas döyüş vahidi.
Hər piyada B.-sında 200–400, süvari B.-sında isə 50–100 döyüşçü olub.
Tarix terminləri lüğətibanderaçılar
Ukrayna milli hərəkatının hərbi qanadı olan Ukrayna üsyançılar ordusunun döyüşçüləri.
Əsasən, Qərbi Ukraynada fəaliyyət göstərən B. 1943–1950-ci illərdə öncə alman-faşist, daha sonra isə rus-bolşevik qoşunlarına qarşı vətənlərinin müstəqilliyi və azadlığı uğrunda mübarizə aparıblar. B. Ukrayna milli hərəkatının ideoloqu və lideri Stepan Banderanın (1908–1959) şərəfinə belə adlandırılıblar.
Tarix terminləri lüğətibaptizm
yun. baptizo – suya başvurma, xaç suyuna salma
Protestantizmin ən iri cərəyanlarından biri.
B. fərdiyyətçilik prinsipinə əsaslanır. B. təliminə görə, insanın xilası kilsənin vasitəçiliyi ilə deyil, İsa Məsihə şəxsi etiqad yolu ilə mümkün ola bilər. B. yalnız “Müqəddəs kitab”ı qəbul edərək ikonaları, kilsə möcüzələrini, bir çox xristian bayramlarını yasaqlayır, kilsə iyerarxiyasını rədd etmək mövqeyində durur. Katolik və pravoslav kilsələrindən fərqli olaraq B.-də yalnız kamala yetmiş insanları xaç suyuna salmağa icazə verilir. İlk baptist icması 1609-cu ildə Amsterdamda anqlikan din xadimi C.Smit tərəfindən yaradılıb. XXI əsrin əvvəllərində dünyada B.-ə pərəstiş edən 75 mln. insanın 2/3 hissəsi ABŞ-ın payına düşür.
Tarix terminləri lüğətibarbarlar
yun. barbaros – qeyri-yunan, yadelli
1. Qədim yunanların, sonra isə romalıların dil və mədəniyyətcə onlara yabançı olan bütün tayfa və xalqlara verdikləri ad.
Eramızın başlanğıcında ən çox german tayfalarını B. adlandırıblar. Sonrakı dönəmlərdə keltlər, skiflər, sarmatlar, slavyanlar və s. tayfalar da tarixi qaynaqlarda B. adlandırılıb. Yeni dövrün tarixi ədəbiyyatında B. termini Roma imperiyasının hüdudlarına soxularaq onun ərazisində müstəqil krallıqlar yaradan xalqlar haqqında işlədilib.
2. Qaba, qəddar, azğın, vəhşiləşmiş insan.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətibarbarlıq
XVIII–XIX əsrlərdə Avropa elmində bəşəriyyət tarixinin keçdiyi üç dövrün (vəhşilik, barbarlıq, mədəniyyət) orta mərhələsini bildirmək üçün qəbul edilmiş termin.
Bu bölgü sistemini və termini XVIII əsrin 60-cı illərində şotland filosofu A.Fergüson təklif edib, Amerika etnoqrafı və tarixçisi L.Morqan isə onu əsaslandırıb. Amerikalı alimin fikrincə, B. dulusçuluğun yaranması ilə başlayıb, yazının meydana gəlməsi ilə qurtarıb. Lakin müasir tədqiqatçılar L.Morqanın köhnəlmiş bölgü sistemindən istifadə etmirlər, onlar ibtidai icma tarixinin yeni elmi klassifikasiyasını hazırlayıblar.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğəti“Barbarossa planı”
alm. Barbarossa Fall – Barbarosso işi
II Dünya müharibəsi illərində alman qoşunlarının SSRİ-yə qarşı ildırımsürətli hücum planı.
Plan XII əsrin Almaniya kralı Fridrix I Barbarossanın şərəfinə belə adlandırılıb. Blitskriq taktikasına əsaslanan B.P. 1940-cı il dekabrın 18-də təsdiq olunub və 2–3 ay ərzində SSRİ-nin əsas hərbi qüvvələrinin darmadağın edilməsini nəzərdə tutub. Lakin 1941-ci il iyunun 22-də həyata keçirilməyə başlanan B.P. uğursuzluğa düçar olub: SSRİ və Almaniya arasında müharibə dörd il uzanaraq sonuncunun yenilməsi ilə nəticələnib.
Tarix terminləri lüğətibaron
lat. baro < qədim german mənşəli söz – ilkin mənası: kişi, adam
Qərbi Avropada kralın bilavasitə vassalı, iri mülkiyyətə sahib feodal.
B. sonralar fəxri zadəgan titullarından birinə çevrilib. VI–VII əsrlərdə cəmiyyətin yuxarı təbəqəsinə mənsub şəxslər də B. (qadınlar baronessa) adlandırılıb. İngiltərədə B. titulu indi də qalır və ali zadəganlara (perlərə) verilən ən aşağı dərəcəli titul hesab olunur.
Həmçinin bax:
Tarix terminləri lüğətibarsillər
Barsil etnoniminin qədim türk dillərindəki “bars” (pələng), “barsil” (bəbir) sözündən yarandığı ehtimal olunur
Bulqarlara qohum olan türk tayfası.
IV–V əsrlərdə Xəzər dənizinin şimal-şərq sahilində yaşayan B. (bəzi mənbələrdə – bersillər, basillər) VI əsrdən başlayaraq Şərqi Gürcüstan və Şimali Qafqazda (Sulak və Terek çayları arasındakı ərazidə) məskunlaşıblar. Onların yaşadıqları, “Barsilya” adını daşıyan bölgə indiki Dağıstanın cənubunda yerləşir. Alban tarixçisi Musa Kalankatlının “Alban tarixi” əsərində Cənubi Qafqaza bulqar tayfalarından birinin – B.-in aramsız hücumlarından bəhs edilir. Həmin hücumlar zamanı B.-in bir hissəsi Qafqaz Albaniyası ərazisində məskən salıb. 706-cı ildə başlayan və 30 il davam edən ərəb-barsil müharibələrindən sonra B.-in 20 mini islamı qəbul edib, qalanları isə İdil (Volqa) çayının orta axarındakı ərazilərə köçüblər. IX əsrdən B.-in tarixdə izlərinə rast gəlinmir.
Tarix terminləri lüğətibaskak
türk. basmak – hücumetmə, tapdalama, basma
Monqol-tatar xanının fəth olunmuş ərazilərdə vergi yığan və əhalini qeydə alan nümayəndəsi, məmur.
B.-ların hərbi dəstələri olub, onlar vergi yığdıqları ərazilərdəki üsyanların yatırılmasına da rəhbərlik ediblər. Rus torpaqlarına XIII əsrin ortalarında gəlmiş B.-ların fəaliyyətinə XIV əsrin I yarısında – vergi toplanması yerli knyazlara tapşırıldıqdan sonra son qoyulub.
Tarix terminləri lüğəti